جشن تيرگان
بنا به روايات تاريخى ، پس از پيروزى افراسياب بر منوچهر ، قرار شد مرز خاك ايران و توران به « تيررسى » معين گردد و براى انجام كار مردى آزاده به نام آرش را براى تيراندازى برگزيدند . وى تيرى انداخت كه بر درخت گردكان اصابت كرد و اين مكان حد ايران و توران گرديد . ابو ريحان بيرونى در آثار الباقيه مىنويسد « پس تيرگان « جشن صلح » ايران و توران است . » در تاريخ گرديزى نظير اين معنى ياد شده است و تيرگان را سيزدهم ماه تير مىدانند .
جشن تيرگان هنوز در مازندران خاصه در روستاها معمول است اين جشن « سيزده تيرماه » خوانده مىشود و بسيارى از آداب جشن چهارشنبهسورى در آن انجام مىگيرد و اكنون در آذرماه واقع است . . . « 1 » »
مهر و مهرگان
مهر نام يكى از بزرگترين ايزدان دين زرتشت است و در اوستا به صورت ميترا آمده است و يكى از سرودهاى كتاب يشتها به نام ، و در نيايش اين ايزد است مهرماه نيز مانند بسيارى ديگر از ماههاى پارسى بدين ايزد منسوب است .
اين مه مَهِ مهر و مهرماه است * بىباده نشستن از گناهست
روز و رخ دوستان سپيد است * روى دل دشمنان سياه است
« مسعود سعد »
« اين ماه را از آن مهرماه گويند كه مهربانى بود مردمان را بر يكديگر از هرچه رسيده باشد از غله و ميوه نصيب باشد بدهند و بخورند بهم و آفتاب درين ماه در ميزان باشد و آغاز خريف بود . » ( نوروزنامه )
« مهرگان » اين روز مهرگان باشد و نام روز و نام ماه متفقاند و چنين گويند اندرين روز آفريدون بر « بيوراسب » كه او را ضحاك گويند ظفر يافت ، مر ضحاك را اسير گرفت و ببست و به دماوند برد و آنجا به حبس كرد او را . . . »
( زين الاخبار )
روز مهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان * مهر بفزاى اى نگار ماه چهر مهربان
مهربانى كن به جشن مهرگان و روز مهر * مهربانى به ، به روز مهر و جشن مهرگان
جام را چون لاله گردان از نبيد بادهرنگ * و اندر آن بنگر كه لاله نيست اندر بوستان
هامش
( 1 ) . مجلهء سخن ، صفحهء 313 ، شماره 3 .