بدست نمىآيند و مدينه به اتحاد طبيعى نمىرسد .
خواجه درباره اشكال مختلف « مدينه » از جهت هدفى كه در برابر خود مىگذارد ، و نيز درباره طبقات و قشرهاى يك مدينه ، نيز سخن مىگويد و مانند فارابى تنها « مدينه فاضله » را كه در جستجوى سعادت واقعى است و بوسيله حكما و افاضل اداره مىشود ، مدينه واقعى مىداند و مدينههاى ديگر مانند مدينه خسّت كه هدف آن كسب لهو و لعب است و « مدينه نذالت » كه هدف آن كسب ثروت بسيارى است و انواع ديگر مدينههاى نازله و رذيله را رد مىكند .
خواجه در بيان طبقات جامعه ( يا اركان مدينه ) به نظر مىرسد مانند افلاطون خواستار آنست كه اداره جامعه و ( تدبير اهل مدينه ) بدست « اهل فضائل » انجام گيرد .
قشرهاى ديگر جامعه به عقيده خواجه عبارتست از « ذو الالسنه » كه اهل مدينه را به معتقدات اهل فضايل دعوت مىكند . « مقدران » كه اجراء قوانين عدالت با آنهاست و بر تساوى و تكافى تحريص مىدهند . و « مجاهدان » كه ارباب مدينههاى غيرفاضله را دفع و از بيضهء اسلام دفاع مىنمايند و « ماليان » كه « ارزاق و اقوات » را تأمين مىكنند ، در زمينه ساخت جامعه فارابى و ابن مسكويه نيز نظريات جالب دارند :
به اين ترتيب خواجه مبانى اخلاقى را از فرد آغاز و به اخلاق اجتماعى ختم مىكند و در همه جا انساندوستى ، عدالتپرستى وى به روشنى ديده مىشود . »
استاد همائى در مقدمه كتاب اخلاق ناصرى مىنويسد كه : « كتب اخلاقى كه علماى اسلام به فارسى يا عربى تأليف كردهاند دو قسم است يكى اخلاق عملى كه مؤلف كتاب صفات خوب و بد و اخلاق پسنديده و نكوهيده را طبقهبندى كرده و در هر موضوع مواعظ و نصايح و اندرزهاى سودمند نوشته كه مانند كتب مذهبى ، كلمات بزرگان و حكايات و روايات تاريخى و داستانى است ، بهترين نمونهء اين قبيل كتب در آثار فارسى كيمياى سعادت و در عربى احياء العلوم محمد غزالى است ( 450 - 505 ) در اين قبيل كتابها مطالب اخلاقى و مذهبى و عرفانى بهم آميخته و در هر باب آنچه مناسب بوده است نوشتهاند . قسم دوم اخلاق از نظر فلسفه حكمت عملى كه مؤلف كتاب درباره عادات و آداب و فضايل و رذايل اخلاق بشرى از جنبه فلسفه و كنجكاوى در علت و معلول هر چيزى بحث كرده و علت وجود هر خلقى و طريقه ازاله هر صفتى را بيان كرده است . بهترين و بالاترين اثرى كه از اين قبيل كتب در زبان فارسى نوشته شده كتاب اخلاق ناصرى خواجه نصير الدين و برجستهترين نمونه عربى آن كتاب الطّهاره استاد ابو على مسكويه است . در اين قبيل كتابها صفات و اخلاق ، عادات بشرى عينا مانند مباحث طبى مورد تحقيق قرار گرفته و همانطور كه در طب جسمانى
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 53
مساهمون: مرتضى راوندى
ص٥٣