مىخواستند مىكردند . . . پس از قتل ناصر الدين شاه مشكل نان و گوشت حل نشد . قصابها مىگفتند به چوبدارها مقروضيم ، صدر اعظم دوازده هزار تومان از بانك وام گرفت و قرض آنها را به چوبدارها پرداخت .
كاساكوفسكى مىنويسد : « قزاقها كشف نمودند كه عدهء بسيارى از عمال نايب السلطنه به جادههاى حمل گوسفندها در خارج شهر پراكنده مىشوند و با دروغ و حيله گوسفندها را از رعايا خريدارى مىكنند و بعد به دو سه برابر قيمت خريدارى شده مىفروشند ، صدر اعظم با اين جماعت مبارزه كرد اكنون با اينكه گوشت گران است ( يكمن چهار قران نقره ) ولى كمياب نيست .
براى سامان دادن به امر نان صدر اعظم به اتكاء اطلاعاتى كه اينجانب در اختيارش قرار مىدادم تدابيرى اتخاذ نمود . دستور داد كه گندم را به قرار خروارى 5 تومان از انبارهاى سلطنتى به فروش برسانند و حمل بوته را براى سوخت دكانها از حومهء تهران آزاد نمود ، صدر اعظم دو هزار خروار گندم از خمسه و سه هزار خروار از اهر خريدارى نمود ؛ و بالاخره به تمام اعيان و اشخاص ديگر كه گندم در انبار داشتند امر نمود كه در انبارهاى خود را براى فروش باز كنند .
كاساكوفسكى در صفحه 239 كتاب خود از قحطى و بىنظمى در تبريز سخن مىگويد و مىنويسد : چند محتكر بىرحم غله را به قيمت ارزان مىخرند ، وقتى ذخيرهء مردم تمام شد به بهاى گران مىفروشند ، اين محتكرين بدبختانه همه از اشراف و روحانيان بزرگ نيز بودند .
« امير نظام مشهور ، پيشكار آذربايجان ، كه از دست وليعهد خبيث به جان آمده بود به شاه تلگراف كرد كه اجازه دهد انبارهاى بزرگترين و بىرحمترين محتكرين را به زور باز و غله را به بهاى عادله به فروش برسانند . شاه در پاسخ با اين پيشنهاد موافقت مىكند ولى فلانى و فلانى يعنى بزرگترين محتكرين را كه از نزديكان شاه بودند استثنا مىكند . امير نظام تصميم مىگيرد محتكرين درجهء دوم را تحت فشار قرار دهد ، اما در اين مرحله نيز با مداخلهء وليعهد و ممانعت او روبرو شد بالاخره پس از آنكه مردم بلوا كردند و به كنسولگرى روس هجوم آوردند امير نظام براى جلوگيرى از قيام مردم به خانهء بزرگترين محتكر شهر يعنى نظام العلما كه قريب 70 هزار خروار گندم انبار كرده بود روى آورد . آدمهاى نظام العلما شروع به تيراندازى كردند و 15 - 16 نفر كشته شدند . امير نظام به سربازان دستور حمله داد ، در نتيجه گندمها به غارت رفت . . . « 1 » »
هامش
( 1 ) . خاطرات كلنل كاساكوفسكى ، پيشين ، ص 43 به بعد ( نقل به اختصار ) .