به اشاره توشمالباشى در آفتابه لگنهاى طلا و مرصع آب دست مىآوردند ، براى آنكه دستها چرب و آلوده نيكوتر شسته و پاك شود آبدست گرم بود و هركس دست خود را پس از شستن با دستمال ابريشمين لطيفى كه بر كمر داشت خشك مىكرد ، سپس سفرهها را برمىچيدند ، و خوانسالار به زبان تركى آواى بلند مىگفت : « خدايا به اين سفره بركت ده بر عمر و دولت شاه بيفزاى و سربازان و نوكرانش را قوت عطا كن ! » ديگران نيز در جواب او فرياد مىزدند « اللّه ، اللّه » ، پس از اين شكرگزارى بسيارى از ميهمانان برمىخاستند و بىآنكه چيزى بگويند آهسته از مجلس خارج مىشدند ، جمعى نيز به اشاره شاه نزديك وى مىرفتند و در صحبت او به بادهگسارى مىنشستند ، يا اگر از جمله سفيران و فرستادگان بيگانه بودند به گفتگوهاى سياسى و مذاكره دربارهء موضوع مأموريت خويش مىپرداختند . . .
تعذيهء عمومى در عهد صفويه
رافائل دومانس كه حدود چهل سال در ايران عهد صفويه مىزيسته بسيارى از خصوصيات زندگى اجتماعى نياكان ما را يادداشت كرده است ، از جمله مىگويد : « مردم اصفهان هيچگونه آذوقه در خانه جمع نمىكنند و نيازمندى روز را از بقال سر گذر « نسيه » خريدارى مىنمايند . غذاى مطبوخ را شب مىخوردند ، روز را با ماحضر مانند پنير و شير و ميوه مىسازند . ميهمانيها هنگام غروب « پسين » شروع مىشود مهمانان لباسهاى سنگين را از خود دور مىكنند و چكمهها را مىكنند و با « ارخالق » مىنشينند . و « چركسى » را باز مىكنند تا راحت باشند ، سپس براى مهمانان قهوه و « نقل » مىآورند ، بعد سفرهء قلمكار را پهن مىكنند و پيش هر مهمان يك نان لواش و يك نمكدان مىگذارند . غذا عبارت از پلو و يخنى و بريان و مرغ و كبوتر است .
بعد از غذا آفتابه مىآورند و مهمانان دست و رو مىشويند ، بعد از بازى گنجفه و شطرنج و نرد سخن مىگويد و لباسهاى مردم را كه با شلق و نيمتنه و روپاك و عبرچه و غيره بوده وصف مىكنند . « 1 »
در كتاب داستانهاى ايرانى ( مربوط به دورهء صفويه ) به خوراك مزدوران و طبقات محروم اشاره شده است :
« . . . مردم اين ده مزدور منند و مزد هركسى هر روزى دو نان است و پنج سير پياز ، مدارايشان همين است كه بيان كردم ، اگر من بدانم كه درين ده كسى هست كه از اجرت خود چيزى زياده دارد و به كسى بدهد ، من از او بستانم و او را از اين ده بيرون كنم ، زيرا كه اگر
هامش
( 1 ) . رافائل دومانس : دولت ايران ، ترجمهء ناصح ناطق - راهنماى كتاب سال هيجدهم ، شماره 10 - 11 ص 856 .