باوجدانى بايد به كودكان خود بفهماند كه حيوانات و نباتات مانند خود او بايد مورد محبت و حمايت قرار گيرند ، نه تنها گلهاى زيباى پاركها را نبايد كند ، بلكه حقا كوهنوردان نيز حق ندارند كه گلهاى زيبائى كه بر فراز كوهها و تپهها رسته است براى لذت شخصى از بيخ و بن بركنند و ديگران را از نظارهء اين شاهكار زيباى طبيعت محروم سازند . همانطور كه صاحبنظران جهان گفتهاند موقعى ملتى را ميتوان متمدن و پيشرفته دانست كه نه تنها در فكر برادران محروم و شوربخت خود باشد ، بلكه حيوانات و نباتات را نيز در پناه حمايت خود گيرد . « 1 »
ويكتور هوگو در كتاب ترانههاى كوهها و بيشهها خطاب به آدميان مىگويد :
« به چه حق ، مرغان آزاد را در قفس زندانى مىكنيد ، به چه حق اين نغمهگران آسمان را از بيشهها و چشمهها و سپيدهدم و ابر و باد دور مىسازيد و سرمايه زندگى را از اين زندگان مىربائيد . . . « 2 » »
به قول ويل دورانت : « در يك روز تابستان كه به جنگل مىرويم و به تنهائى پرسه مىزنيم ، جنبش صدها جاندار ، از پرنده و جهنده و خزنده و غير آن را مىبينيم و صدايشان را مىشنويم ، همه از نزديك شدن ما مىرمند و در هوا و آب و خشكى مىگريزند ، ناگهان به خود مىآئيم كه بر اين سيارهء بىطرف به چه اقليّت پرخطرى تعلق داريم و با مشاهده رفتار آشكار اين جانداران يكدم حس مىكنيم كه در زاد و بوم طبيعى آنها رهگذران مزاحمى بيش نيستيم ، آنگاه همه تاريخها و افتخارات انسان در نظرمان يكباره از عظمت مىافتد . . . » ( درسهاى تاريخ )
خوب است كه از حيوانات درس « عاطفه » بياموزيم :
« در حريقى كه چند سال قبل در فرانسه اتفاق افتاد لكلك مادهاى كه نتوانست بچههاى خود را نجات دهد ، فرار نكرد و ماند تا در لهيب آتش با بچههاى خود يك جا بسوزد . در جنگ 1870 آلمان و فرانسه در پاريس گلوله توپ آلمانها در انبارى تركيد انفجار گلوله توپ نتوانست مادر كبوترى را كه روى تخمها خوابيده بود از جا بلند كند ، در حيوانات پستاندار اين عاطفه شديدتر است . . . . « 3 » » .
اندرزهاى لقمان
با اينكه شخصيت تاريخى و دوران حيات لقمان سخت افسانهآميز است جملهاى چند از تعاليم و اندرزهاى منسوب به او را در اينجا نقل مىكنيم « . . . اى پسر از يار بد بپرهيز كه
هامش
( 1 ) . همان كتاب ، ص 285 ببعد .
( 2 ) . بهترين اشعار هوگو ترجمه شجاع الدين شفا .
( 3 ) . حقوق زن در اسلام از حسن صدر صفحه 58 .