نشود ، هرچه خواهى كردن نبيذ ناخورده كن . . . « 1 » »
صاحبنظران و محققين ايرانى از ديرباز در پيرامون آداب طعام خوردن و طرز پذيرايى از مهمانان مطالب جالب و دلنشين در كتب و آثار خويش به يادگار گذاشتهاند از جمله :
غزالى در كيمياى سعادت در پيرامون آداب خوردن و نوشيدن چنين تعليم مىدهد : « اول آنكه دست و دهان بشويد . . . دوم طعام به سفره نهد . . . سوم نيكو نشيند . چهارم نيت كند طعام را براى قوت عبادت خورد نه براى شهوت . . . پنجم تا گرسنه نشود دست به طعام نبرد . . . هركه دست از طعام بازگيرد و هنوز گرسنه بود هرگز به طبيب حاجت نيابد . . . ششم به ماحضر ( يعنى هرچه موجود است ) قناعت كند . . . هفتم . . . طعام تنها نخورد . . . هنگام آب خوردن به كوزه نگرد تا خاشاكى و حيوانى در آن نباشد . . . پس از طعام . . . انگشت به دهان پاك كند ، آنگه به دستار خوان پاك كند و نانريزه برچيند . . . آنگاه خلال كند ، و هرچه به زبان برآيد فروبرد و كاسه پاك كند به انگشت ، كاسه بليسد . . . و اگر بشويد و آب آن بخورد چنان بود كه بنده آزاد كرده باشد ( مقايسه كنيد با اسراف و تبذيرى كه اكنون در خانوادههاى متنعّم معمول است ) .
چون با كسان ديگر غذا خورد قبل از ديگران دست به طعام نبرد ، هنگام تناول سخنهاى نيكو گويد ، بيش از هم كاسه نخورد و بهترين طعام نزد وى نهد ، آهسته غذا خورد ، در لقمه ديگران ننگرد ، در كاسه دست نفشاند و دهان فراكاسه ندارد چون چيزى از دهان بيرون كند روى بگرداند و لقمه كه به دندان پاره كرده باشد باز در كاسه نبرد كه طبع از اينهمه نفرت گيرد . . .
چون دست شويد آب دهان پيش مردمان در طشت نيفكند . . . »
مهمانيهاى دوستانه
غزالى تأكيد مىكند كه دوستان بىاطلاع و خبر قبلى براى خوردن طعام به منزل احباب نروند و براى احدى ايجاد تكليف ننمايند ، و هرگاه به حكم ضرورت به خانهء دوستى آيند به ما حضر بسنده كنند . و بر ميزبان است كه ماحضر يعنى هرچه دارد پيش مهمان آرد و از تكلّف و تظاهر خوددارى كند و اگر آنچه دارد به اندازهء مصرف اهل و عيال است از پذيرفتن مهمان خوددارى كند . « كسى امير المؤمنين على رضى الله عنه را ميزبانى كرد ، گفت به شرط آيم : كه از بازار هيچ نيارى و از آنچه در خانه است هيچ بازنگيرى و نصيب عيال تمام به ايشان بگذارى . »
ميهمان نبايد بر ميزبان تحكم كند و ميزبان در صورتى كه استطاعت داشته باشد نيز لازمست كه از ميهمانان خود بپرسد كه « چه مىخواهيد و چه آرزو مىكنيد » . در ميهمانيها
هامش
( 1 ) . قابوسنامه ، پيشين ، ص 71 به بعد .