فرمود : اعقلها و توّكّل يعنى « پايش را ببند و بر خدا توكل كن » .
رمز الكاسب حبيب الله شنو * از توكل در سبب كاهل مشو
مولوى با اشاره به احاديث و اخبار مردم را به سعى و عمل و تلاش و كوشش دعوت مىكند : الخلق كلّهم عيال الله فاحبّهم الى اللّه انفعهم لعياله .
پايدارى چون كنى خود را تو لنگ * دست دارى چون كنى پنهان تو چنگ
مولوى معتقد است كه بايد بر همهء مصائب و مشكلات زندگانى توجه كرد و بنام « توكل بر خدا » سعى و تلاش را ناديده نگرفت .
جهد حق است و دوا حق است و درد * منكر اندر نفى جهدش جهد كرد
در اثر همين اختلاف نظر و اختلاف تشخيص است كه در ميان آدميان يكى به صورت محمّد ( ص ) و ديگرى چون بو جهل جلوهگرى مىكند .
گر به صورت آدمى انسان بُدى * احمد و بو جهل خود يكسان بُدى
در جاى ديگر مثنوى مىخوانيم :
هست تركيب محمد لحم و پوست * گرچه در تركيب هر تن جنس اوست
ظاهرش ماند به ظاهرها و ليك * قرص نان از قرص مه دورست نيك
ناگفته نماند كه در ميان شعرا و گويندگان عرب نيز مردانى چون ابو العلاى معرّى بودهاند كه در حدود هزار سال پيش با جرأت و جسارتى بىمانند مردم را به تقوى و پاكدامنى و بشردوستى فراخوانده و از عوامفريبى و رياكارى و پيروى از عقايد و افكار خرافى برحذر داشتهاند .
اينك جملهاى چند از آراء اجتماعى و اخلاقى اين گويندهء بزرگ را نقل مىكنيم :
اخلاق در نظر ابو العلاى معرى
« ابو العلاى معرى در درجهء اول اخلاق را از جنبهء اجتماعى بررسى مىكند و گاهى نيز از لحاظ عقلى يا روانى به اخلاق مىپردازد تا ارزش اجتماعى آن را اثبات كند . « عارف الكندى » پس از آنكه دريافت فلسفهء اخلاقى ابو العلا شامل تمام خصوصيات انسانى است حق داشت بگويد :
« ابو العلا مردم را به انسانيت واقعى و معنويت حقيقى كه از لغزش و خودخواهى بدور است و بر ايثار و نيكوكارى استوار مىباشد دعوت مىكند . . . انسان بايد كار نيك را فقط به خاطر نيكى انجام دهد نه اينكه براى انجام كار نيك به پاداش اميدوار باشد و يا از مكافات