نفيس مطرّز كرده و با طوقهاى عزا و چند خوانچه نان و حلوا كه چند نفر جلو محفّه سر گيرند و محفّه را به غسالخانه آورند و غسل دهند و كفن كرده به خاك سپارند و به خانه آيند ، آدمى به بازار فرستند و به آواز بلند گويند فلان شخص امروز مرحوم شده و ختم آن فردا در مدرسهء شاه يا فلان مسجد است ، معمولا ختم زنانه در خانهء متوفى برگزار مىشود .
قبل از طلوع آفتاب پسر و برادر و كسان متوفى بيايند و مدرسه را سياهپوش كنند ، حجرات و محوطهء مسجد را مفروش نمايند و قليان و قهوه آماده كنند و قاريان خوشآواز بنشانند ، مردم دستهدسته مىآيند و عزادارها برپا خيزند يكنفر ايستاده باشد كه هركس وارد شود بگويد « فاتحه » واردين بايستند و فاتحه بخوانند ، شخص ديگر گلاب به آنها بدهد ، واردين ، به عزادارها بگويند آخرين مصيبت شما باشد ، و بروند در يكى از حجرات براى كشيدن قليان و نوشيدن قهوه ، علاوه بر اينها دستهدسته سينه زن و شاه حسينى بيايند و بروند و بنشينند تا نزديك ظهر كه روضهخوان به منبر مىرود و پس از ذكر مصيبت از مردم مىخواهد كه فاتحه بخوانند پس از پايان مجلس صاحبان عزا ، مدعوين را به خانهء متوفى آورند ، در اين خانه كه به طاقه شالها و گلدانهاى الوان مزين شده به هريك از واردين يك جزو قرآن بدهند تا ضمن تلاوت با قهوه و قليان رفع خستگى نمايد ، بعد ناهار را حاضر نمايند ، چون ناهار را برچينند دستهاى مىروند و دستهء ديگر آيند و به همين منوال از مردم پذيرايى مىكنند هنگام عصر يكى از علما مىآيد و بعد از صرف چاى ختم را برمىچيند . در شب ششم نيز زنان و مردان به مزار متوفى مىروند و فاتحه مىخوانند و اگر متوفى در دخمهاى به امانت است او را با تشريفات به مشهد مقدس يا جاى ديگر فرستند گاه بعضى پس از انجام مراسم كفن و دفن تا سه روز در خانهء متوفى مراسم ختم را معمول مىدارند تا روز سوم مرد محترمى ختم را برچيند . در ختم زنانه زنان منسوب به متوفى با لباسهاى سياه و نيلى به خانهء صاحب عزا آيند و گريه و زارى سردهند ، زنان روضهخوان بر منبر عزا نشينند ، زن و خواهر و دختر متوفى موهاى سر بكنند و صورت و سينهء خود را بخراشند و تا چند روز به اين مراسم ادامه دهند و ظهر به مدعوين غذاى مناسب دهند و لازمهء تعارف و تكلف از ميوه و مشروبات مرعى دارند . . « 1 » »
وصفى از گورستانها و زنان عزادار
به نظر فرد ريچاردز « . . در ايران از باختر به خاور يعنى از كرمانشاه به تبريز و از شمال به جنوب يعنى از تبريز به كرمان گورستانها به طور غيرقابل وصفى ملالآور و مأيوسكننده مىباشند ، از اين گورستانها به هيچوجه مراقبت و مواظبتى نمىشود . . . در اين محل عصرهاى
هامش
( 1 ) . تلخيص از تاريخ كاشان ، پيشين ، ص 269 به بعد .