را به منزلهء جامه يا خانهاى تلقى كنند كه يك چند در آن بسر برده است و بعد تركش كرده است . . . « 1 » »
به قول نويسندهء ( فرار از مدرسه ) : « آيا مردى كه حيات او با مرگ خاتمه نمىيابد و بعد از مرگ نيز طى قرنهاى دراز ستايشگران و نكوهشگران بسيار دارد و در ايجاد افكار تازه و حتى در تكوين فلسفههايى كه با طرز فكر او هيچ تجانس ندارد تأثير مىكند ، درون يك مقبرهء خاكى مىگنجد ؟
زندگى او جستجوى صميمانهاى بود در دنبال حقيقت كه در بين مردم ساده و عادى آغاز شد و هم در بين مردم ساده و عادى به پايان آمد . . « 2 » »
غزالى مىگويد : « اهل غفلت دوست ندارند كه حديث مرگ شنوند ، ترسند دنيا بر دل ايشان منغّص و ناخوش گردد . و در خبر است كه هركس كه از مرگ و گورستان بسيار ياد كند ، گور را بر خويشتن مرغزارى يابد ، از مرغزارهاى بهشت و هركه از آن غافل باشد و ياد نكند گور را بر خويشتن غارى يابد از غارهاى دوزخ . « 3 » »
صبر در مقابل ناملايمات
به نظر غزالى انسان چه در امورى كه در حيطهء اختيار اوست و چه در امور و وقايعى كه خارج از ارادهء او قرار گرفتهاند به صبر نيازمند است : « مثلا وقتى سلامت خود را از دست مىدهد و يا عزيزان خويش را ، صبر در اين موارد ، بالاترين درجهء شجاعت است . مؤمن واقعى ، در هنگام درد و مصيبت ، هيچگاه شيون و فغان نمىكند ، صورت نمىخراشد و داد نمىزند . . . بلكه برعكس باوقار و آرامش ضربههاى درد را تحمل مىكند . . « 4 » »
مرگ حق است
معروف است كه وقتى روميها از بوذرجمهر پرسيدند كه چه چيز در دنيا از همه چيز مهمتر است ؟ او گفت : زن ، مرگ و يك چيز ديگر كه آن را فعلا نمىگويم . . . بوذرجمهر در توضيح مطلب گفت : زن اگر نبود انوشيروان متولد نمىشد و هرگاه قباد نمىمرد ، انوشيروان بر تخت نمىنشست ، و اگر نيازمندى و احتياج نبود مثل من آدمى كمر به خدمت تو نمىبستم . « 5 »
شاعر ديگرى ، مرگ را امرى طبيعى و اجتنابناپذير مىداند :
بر آن گروه بخندد فلك كه بر بدنى * كه روح ، دامن از او دركشيده مىگريند
همه مسافر و اين بس عجب كه طايفهاى * بر آنكه زود به منزل رسيده مىگريند !
هامش
( 1 ) . همان كتاب ، ص 272 .
( 2 ) . همان كتاب ، ص 274 .
( 3 ) . جلال همائى ، نصيحة الملوك ص 77 .
( 4 ) . سياست و غزالى ، پيشين ، ج 2 ، ص 476 .
( 5 ) . باستانى پاريزى ، سنگ هفت قلم ، ص 506 ( به اختصار ) .