مىگيرد كه ميان آنكه در حال خشم فكر و رويّت خود را از دست مىدهد و ميان ديوانه جدائى بسيارى نيست . در فصل نهم رازى درباره دروغ و عوارض آن سخن مىگويد و آن را نتيجه هوى مىداند و معتقد است جز پشيمانى و اندوه و درد ثمرهاى ندارد . او فقط دروغى را تجويز مىكند كه جان كسى را از مرگ رهائى بخشد ، اين نظر سخن معروف سعدى را به ياد مىآورد كه « دروغى مصلحتآميز به كه راستى فتنهانگيز . » . . . رازى از فصل دهم تا شانزدهم درباره صفات و اعمال زير يعنى بخل ، فكر و نگرانى زائد و زيانآور ، اندوه ، حرص ، انهماك در مىخوارى ، مقاربت افراطآميز ، ولع و سخن عبث ، بحث مىكند و راه خوشبختى را در اعتدال و ميانهروى مىداند . . . رازى در فصل هفدهم در باب كسب مال و اندوختن و هزينه كردن آن سخن مىگويد و معتقد است : « توانگرى در صناعت است و صانع بايد به اندازه هزينه و ذخيره روز تنگدستى ، كسب كند . »
. . . جالينوس مىگويد : « همچنانكه اعتدال اعضا ، در آدمى موجب جمال بدن مىگردد ، اعتدال نفس موجب جمال نفس مىشود . خير و شر براى نفس همچون صحت و بيمارى براى بدن است و همچنانكه قبح و زشتى براى بدن مكروه است ، براى نفس نيز ناخوش است . . . ميانهجوئى بهترين چيز است . « 1 » »
اخلاق در نظر فارابى
فارابى كتب متعددى در موضوع اخلاق نوشته است . به نظر او سعادت آخرين هدفى است كه آدمى براى وصول به آن مىكوشد و سعادت بالاترين چيزهاست . . . فارابى مىگويد :
برخى از اعمال آدمى درخور ستايش است و برخى شايستهء نكوهش و برخى نه درخور ستايش نه درخور نكوهش .
فارابى تأكيد مىكند كه اخلاق پسنديده و اخلاق ناپسند ، هر دو در اثر ممارست و تمرين كسب مىشوند و اگر كسى را اخلاق پسنديده نباشد مىتواند در اثر ممارست و عادت آن را تحصيل نمايد ، و عادت عبارتست از قيام به يك عمل واحد پىدرپى و بسيار در زمانى طولانى و اوقاتى نزديك به هم . « 2 » »
عمل صالح عملى است كه در حد اعتدال باشد ، زيرا افراط هم براى نفس مضر است و هم براى جسد . . . اما نخستين اعمال نيك شجاعت است ، و آن حد اعتدال است ، ميان تهور و جبن - و كرم حد اعتدال است ميان بخل و اسراف - اما لذات برخى جسمانيند كه از راه
هامش
( 1 ) . فيلسوف رى ، تأليف آقاى مهدى محقق استاد دانشگاه ، از صفحه 169 ببعد ( به اختصار ) .
( 2 ) . التنبيه على سبل السعاده ، ص 8 .