ديگر براى نماياندن اينكه امور زشت و ناپسند در مكانى بد و در زمان و مكان ديگرى خوب و پسنديده هستند ، ذكر كرد ، يكى از صاحبنظران يونان باستان ميگويد اگر آداب و رسوم مقدس سرزمينى را جمع كنيد و بخواهيد آن مقدار از آداب و رسوم را كه در سرزمينى ديگر زشت و ناپسند شمرده مىشود از آن برداريد چيزى بر جاى نخواهد ماند « 1 » » [ * ] .
به نظر اريش فروم متفكر آلمانى « . . . در واقع فشار تقليد و عادت ، عادتى كه منشأ درستى نداشته يا درستى خود را از دست داده ، بر بشر زياد است ، بيشتر ما بدون تفكّر و ارزيابى و سنجش ، تنها از روى عادت زندگى مىكنيم به زبان « يونسكو » ما كرگدن مىشويم چون ديگران كرگدن شدهاند ، از سخن و انديشهء باب روز پيروى مىكنيم . . « 2 » » به نظر فروم اراده و اختيار و « خويشكامى » به ما حكم مىكند كه « . . . طبق اراده و استنباط خود زندگى كنيم ، افكار و اعمال « قالبى » را نپذيريم ، سعى كنيم بىتفكر ، تابع يا مقلد ديگران نباشيم ، و به اين دستاويز كه « همه » چنين مىكنند . . « 3 » » هيچ عملى را بدون مطالعه و سنجش انجام ندهيم .
اگر منصفانه داورى كنيم ، اخلاق و رفتار و عملى پسنديده و عاقلانه است كه به نفع و مصلحت افراد جامعه يا اكثريت مردم باشد ، و دوام و بقاء آن عادت به پيشرفت و تكامل و ترقى و بهروزى مردم ، زيان و لطمهاى وارد نسازد .
در اقدامات و فعاليتهاى عملى سياست ، توجه به آداب و سنن و درجهء رشد و آمادگى اجتماعى مردم بسيار ضرورى است .
فضايل اخلاقى در طول تاريخ تغيير نكرده است
در دورهاى كه انسان از طريق شكار حيوانات ، امرار معاش مىكرد ، بىرحمى و حرص و شدت عمل و حس جنگجويى در شمار فضايل اخلاقى بود .
بقول « ويل دورانت » هر رذيلتى زمانى فضيلت بود و ممكن است باز روزى فضيلت شود . . . هنوز نمىدانيم كه انسان كى و چگونه از صيادى بكشاورزى منتقل شد ولى مىدانيم كه در نتيجه اين انتقال بزرگ ، بفضايل جديدى نياز افتاد و در زندگى آرام و پايدار كشاورزى ، بسيارى از فضايل كهن به نقايص بدل شد ، به كار و كوشش بيشتر از شجاعت نياز افتاد و ميانهروى ، مطلوبتر از شدت عمل گشت و صلح مفيدتر از جنگ شد . بالاتر از همه در وضع زن تغييراتى پديد آمد ، به وجود زن در مزرعه بيشتر از شكارگاه احتياج افتاد زيرا كار صدها زن در مزرعه و كدبانوئى و خانهدارى آنان ثمرهء كار را ، ده برابر افزون كرد . . . اخلاق موروثى ما ، در
هامش
( 1 ) . لذات فلسفه ، ترجمهء دكتر زريابخوئى ، ص 85 .
( 2 و 3 ) . مصطفى رحيمى ديدگاهها - فروم و جامعه سالم ص 184 و 183 .