ابا تاج و با گنج ، ناديده رنج * مگر زلفشان ديده رنج شكنج
بياورد و هر سه بديشان سپرد * كه سه ماه نو بود و سه شاه گُرد
عنصر المعالى در قابوسنامه در باب بيست و ششم در مورد « زن خواستن » چنين اندرز مىدهد : « اى پسر ، اگر زن خواهى حرمت وى را نيكو دار ، و اگرچه چيز عزيز است ، از زن و فرزند عزيزتر نيست ، و چيز از زن و فرزند خويش دريغ مدار . . . اما چون زن خواهى ، طلب مال زن مكن و در كار زن بنگر ، در بند نيكىروى مباش . . . زن بايد كه پاكيزه و پاكدين و كدبانو و دوستدار شوى و شرمناك و پارسا باشد و كوتاهزبان و كوتاهدست و چيزى نگاهدارنده باشد تا نيك بود ، كه گفتهاند كه زن نيك آن بود كه عاقبتانديش بود . و اگرچه زن مهربان و خوبروى بود و پسنديده ، به يك بار خود را بدست او مده و زير فرمان او مباش . . . زن محتشمتر از خود مخواه و بايد كه دوشيزه خواهى تا در دل او جز مهر تو مهر كسى ديگر نباشد . . . از دست زن دراززبان بگريز . . . و زن را براى كدبانويى خواهند نه از براى تمتع . . . از دشمن بيگانه حذر توان كرد و از وى ( يعنى زن زباندراز ) نتوان كرد و چون زن خواستى . . . هر شب با وى صحبت مكن ( يعنى نزديكى مكن ) و گاهگاه كن . . . تا اگر وقتى تو را عذرى بود يا سفرى افتد ، اين زن ، از براى تو صبر كند . « 1 » »
در قابوسنامه در باب بيست و هفتم « در پروردن فرزند » در مورد شوهر دادن دختران چنين اندرز مىدهد : « و اگر تو را دختر باشد به دايگان مشفق بسپار و نيكويش پرور ، و چون بزرگ شود به معلمش ده و جهد كن تا زود به شوهر دهى كه دختر نابوده به ، و چون بوده باشد به شوهر يا در گور ، چنان كه صاحب شريعت محمد مصطفى ( ص ) فرموده است : « دفن البنات من المكرمات » [ * ] اما تا در خانهء تست با وى به رحمت باش كه دختران اسيران مادران و پدرانند . . . دختر بيچاره بود و هيچ كارى نتوان كردن ، آنچه توانى برگ دختر بساز و شغل او راست كن و او را در گردن كسى بند تا از غم وى برهى ، اما اگر دختر بكر باشد داماد بكر نيز طلب كن تا چنان كه زن دل در شوى بندد ، شوى نيز دل در زن بندد و جز وى كسى ديگر را نخواهد ، از بهر آنكه كسى ديگر را نشناخته باشد . . . داماد بايد پاكروى و پاكدين بود . . . و چون چنين باشد كه گفتم از وى هيچ طلب مكن و دخترفروش مباش . . . تو آنچه دارى بذل كن و جهد كن تا دختر در خانهء تو نماند و زود به شوهر ده و خود را هرچه زودتر از محنت ، بازرهان و جمله دوستان را همين پند ده كه درين بسيار فايده هست . » البته در بعضى از تعاليم ارتجاعى عنصر المعالى در مورد دختران ، آثار بىذوقى و تسلط نامحدود مردان بر زنان هويداست ، و به خوبى محروميتها و مشكلات اجتماعى زنان و دوشيزگان را در قرون وسطى آشكار مىكند .
هامش
( 1 ) . قابوسنامه ، پيشين ، ص 129 به بعد .