اسباب مرحوم عماد الدوله است بهيچوجه حاضر نيستم « 1 » . . . » همو در 17 / رمضان / مىنويسد :
شب خانه امين السلطان بودم « . . . ميرزا حسن منشى آنجا بود گفت ديشب نصير الدوله آصف الدوله شد و حكمران خراسان گرديد . اگر وزارت تجارت را طالبى تعارفى به صدر اعظم بده . من كه هيچ به اين صرافت نبودم به خيال افتادم عريضهاى به صدر اعظم نوشتم . مبلغى به شاه و مبلغى هم به خود صدر اعظم تعارف و پيشكش وعده كردم . . . بنا شد شب عريضه به شاه بنويسد « 2 » . . . »
وى در صفحه 936 كتاب خود مىنويسد : « از قرار معلوم حكومت كرمان حراج است .
حسام الملك هشتاد هزار تومان به شاه مىدهد . و بيست هزار تومان به صدر اعظم و غيره . ميل صدر اعظم اين است كه به ركن الدوله داده شود و آن ابله زياده از هشتاد هزار تومان نمىدهد . . . » چند صفحه بعد مىنويسد : « . . . گوشت در تهران كمياب است . نان گران .
هيچكس در فكر مردم نيست . خداوند وجود پادشاه ما را از تير نفرين اين مردم محفوظ دارد صاحب ديوان با هشتاد سال عمر كه اين همه را غلط زندگى كرده است و قابل هيچ خدمتى و ماموريتى نيست هشتاد هزار تومان داد و حاكم كرمان شد . ركن الدوله را گفتند صد و پنجاه هزار تومان داد ، حاكم فارس شد ، حكومت گيلان هم در حراج و مزايده است . « 3 »
اخلاق ايرانيان
واتسن كه در زمان ناصر الدين شاه به ايران آمده است در مورد اخلاق مردم ايران چنين داورى مىكند : علاقه به وطن به آن مفهوم كه در جوامع اروپائى وجود دارد ، در ايران مطلقا وجود ندارد . « يك فرد ايرانى شايد كمتر از هر فرد ديگرى در روى زمين حاضر است كه در راه منافع كشور خود قدمى بردارد هنگامى او حاضر است در راه مصلحت ميهن خويش گامى بردارد كه به هيچ وجه به منافع شخصى او لطمهاى وارد نيايد . با اينهمه ايرانيان چنين مىپندارند كه در دنيا كشورى كه شايسته مقايسه با ايران باشد ، وجود ندارد . . . از طرز صحبت ايرانيان شنونده گمان مىكند كه ايران دلپذيرترين منطقه سراسر جهان است . هواى آن ، آب آن ، ميوههاى آن ، خانههاى آن ، باغهاى آن ، اسبهاى آن ، شكارگاههاى آن ، مناظر آن ، زنان آن ، همه موضوع مبالغهآميزترين تحسين از ناحيه ايرانيان مقيم هندوستان و اروپاست « 4 » . . . »
تملق
ناصر الدين شاه كه در نقاشى استعداد متوسطى داشت روزى از راه تفنن گل سرخى را
هامش
( 1 ) . همين كتاب ص 14 .
( 2 ) . همين كتاب ص 308 .
( 3 ) . همين كتاب صفحه 936 ببعد .
( 4 ) . تاريخ ايران در دوره قاجاريه ترجمه وحيد مازندرانى صفحه 7 ببعد .