داراى كدام معايب و نواقص و در واقع كدام امراض هستيم يعنى بايد به پزشك مراجعه نمائيم .
پزشك ما همين خودمانىها و بيگانگانى هستند كه به احوال ما آشنا بودهاند و در حق ما سخنانى گفته و نوشتهاند و امراض ما را شمردهاند . بلا شك تمام آنچه نوشتهاند با حقيقت مطابقت ندارد و چه بسا ممكن است به راه غلط رفته و قضاوت ناروا نموده باشند . اما در هر صورت اطلاع يافتن به تمام اين سخنان و اين داوريها و اين عقايد و آراء براى مقصودى كه در نظر است ، لازم و واجب است .
1 - شاردن سياح فرانسوى كه در عهد صفويه مكرر به ايران مسافرت نموده و سالها در مملكت ما اقامت داشته و سياحتنامه او در ايران بسيار مشهور و به اغلب زبانها ترجمه شده است در باب اخلاق هموطنان ما چنين نوشته است :
« ايرانيان بيش از همه چيز دلشان مىخواهد زندگى كنند و خوش باشند . آن سلحشورى سابق را از دست دادهاند و تنها چيزى كه از دنيا مىفهمند عيش است و نوش و هيچ باور ندارند كه عيش و عشرت و نشاط را در حركات و تكاپو و كارهاى پرزحمت هم مىتوان بدست آورد . از اين گذشته ايرانيان بسيار مخفىكار و متقلب و بزرگترين متخلفين عالم هستند و در دنائت هم بىهمتا مىباشند . به غايت دروغگو هستند و كارشان همه پرگوئى و قسم و آيه است و براى اندك نفعى حاضرند به دروغ شهادت بدهند . و وقتى از كسى پولى يا چيزى قرض مىگيرند ، پس نمىدهند . و به محض اينكه دستشان برسد خودى و بيگانه را فريب مىدهند و با او به دغل معامله مىنمايند . در خدمتگزارى عارى از صداقت هستند و در معاملات درستى نمىفهمند و چنان در خدعه و فريب مهارت دارند كه محال است انسان به دامشان نيفتد .
2 - جيمس موريه انگليسى در كتاب سياحت ايران و ارمنستان و آسياى صغير و استانبول كه ترجمه فرانسوى آن در سال 1813 ميلادى در پاريس در سه جلد به چاپ رسيده است در باب اخلاق ايرانيان يك قرن و نيم پيش ( زمان فتحعلى شاه قاجار ) چنين مىنويسد :
« در تمام دنيا مردمى به لافزنى ايرانيان وجود ندارد . لاف و گزاف اساس وجود ايرانيان است . هيچ ملتى همانند ايرانيان منافق نيست و چه بسا موقعى كه دارند با تو تعارف مىكنند بايد از شرشان در حذر باشى ايرانيان تا دلت بخواهد حاضرند به تو قول و وعده بدهند كه اگر احيانا اسبى ، مزرعهاى ، خانهاى و يا هر چيز ديگرى را در حضورشان تعريف و تمجيد نمائى فردا مىگويند تعلق به خودتان دارد و عيب ديگرى هم كه دارند دروغگوئى است كه از حد تصور خارج است . يكى از وزرا به يكى از اعضاى سفارت فرانسه مىگفت « ما در روز
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 146
مساهمون: مرتضى راوندى
ص١٤٦