زير بار قبول آن برويم . آيا ممكن است كه انسان براى مرضى كه حاضر نيست وجود آن را در بدن خود تصديق نمايد و حتى درصدد نيست كه در تشخيص علمى و فنى آن قدمى بردارد علاج و درمان بيابد . . . در اين صورت اگر به حق يا ناحق معايبى براى ما مىشمرند نبايد زياد آشفته و متألم باشيم . » بلكه بايد با سعدى همعقيده و همداستان باشيم كه مىفرمايد :
بنزد من آنكس نكوخواه تست * كه گويد فلان چاه در راه توست
هر آنكس كه عيبش نگويند پيش * هنر داند از جاهلى عيب خويش
* * *
چه خوش گفت آنمرد داروفروش * شفا بايدت داروى تلخ نوش
* * *
آيينه گر عيب تو بنمود راست * خود شكن ، آيينه شكستن خطاست
( نظامى )
به نظر جمالزاده با تجاهل و تغافل و انكار ، هيچيك از مشكلات و هيچ دردى از دردهاى اجتماعى ما از بين نخواهد رفت « خرد به ما مىگويد ، كسى كه گوش شنوا و ذهن منصف براى شنيدن مرض و معايب خود نداشته باشد هرگز به درجه كمال نخواهد رسيد . . . كسى كه از تملق و دروغ لذت مىبرد مستحق است كه چون كودك خام ، و نادان يعنى بدبخت و سيهروزگار و بيچاره در جهل مركب ابد الدهر بماند . . كتاب « راه آبنامه » با اين جمله از قلم نويسنده بزرگ روسيه نيكولا گوگول آغاز گرديده است كه در مقدمه كتاب مشهور خود « ارواح مردگان » آورده است و در مورد ما ايرانيان نيز صادق است . » اين كتاب را بدان نظر نوشتهام كه معايب و نواقص ملت روس را نشان بدهم نه صفات حميده و خصال پسنديده او را . چون اگر كسى بخواهد تنها به نشان دادن چند نمونه از صفات بارز و فضايل و كمالات اخلاقى روسها در كتابى اكتفا كند ، تنها نتيجه كارش اين خواهد شد كه اسباب تزييد خودپسندى و خودستائى و نخوت و كبر آن ملت را بىجهت فراهم سازد و بس « 1 » . »
خرد به ما مىگويد كه اگر ما تغيير رويه و اخلاق ندهيم و حاضر نشويم كه وضع و احوال خودمان را با نظر انصاف و واقعبينى بسنجيم و درصدد اصلاح خود برنيائيم ، ممكن است كمكم در ميان مردم دنيا و سازمانهاى بينالمللى و مجامع و محافل بزرگ و كوچك و همچنين در بازار معاملات و دادوستد جهانى . . . بدنام شويم . . . و با ما رفتارى نمايند كه با تاجر ورشكسته و بىاعتبار و بدقول و قرار مىنمايند . . . عقل به ما مىگويد كه ناچار بايد درصدد رفع مفاسد خود برآئيم و خود را اصلاح نمائيم . . . قبل از همه چيز بايد تشخيص دهيم كه
هامش
( 1 ) . خلقيات ما ايرانيان از جمالزاده از صفحه 11 ببعد .