آداب سخن گفتن
از جمله تعاليم خواجه نصير الدين در اخلاق ناصرى اندرزهاى سودمند اوست ، در آداب سخن گفتن خواجه مىنويسد « بايد كه بسيار نگويد و سخن ديگرى به سخن خود قطع نكند و هركه حكايت يا روايتى كند و او بر آن واقف باشد ، وقوف خود بر آن اظهار نكند تا آنكس آن سخن به اتمام رساند و چيزى را كه از غير او پرسند جواب نگويد و اگر سؤال از جماعتى كنند كه او داخل آن جماعت بود بر ايشان سبقت ننمايد و اگر كسى به جواب مشغول شود و او بر بهترين جوابى از آن قادر بود صبر كند تا آن سخن تمام شود ، پس جواب خود بگويد ، بر وجهى كه در متقدم طعن نكند و در محاوراتى كه به حضور او ميان دو كس رود خوض ننمايد و اگر از او پوشيده دارند استراق سمع ( دزديده گوش فرادادن ) نكند و تا او را با خود در آن مشاركت ندهند مداخلت نكند و با مهتران سخن به كنايت نگويد و آواز نه بلند دارد نه آهسته بلكه اعتدال نگاه ميدارد و اگر در سخن او معنى غامض ( دشوار ) افتد در بيان آن به مثالهاى واضح جهد كند و الا شرط ايجاز نگاهدارد و الفاظ غريب و كنايات نامستعمل به كار ندارد و سخنى كه با او تقرير ميكنند تا تمام نشود به جواب مشغول نگردد و آنچه خواهد گفت تا در خاطر مقرر نگرداند در نطق نيارد و سخن مكرر نكند مگر كه بدان محتاج شود و قلق ( اضطراب ) و ضجرت ننمايد و فحش و شتم ( دشنام ) به لفظ نگيرد و اگر به عبارت از چيزى مضطر گردد بر سبيل تعريض ( كنايه ) كنايت كند از آن و مزاح منكر نكند و در هر مجلسى سخن مناسب آن مجلس گويد و در اثناى سخن به دست و چشم و ابرو اشارت نكند مگر كه حديثى اقتضاى اشارت لطيف كند آنگاه آن را بر وجه پسنديده ادا نمايد و در راست و دروغ با اهل مجلس خلاف و لجاج نورزد خاصه به مهتران و سفيهان و كسى كه الحاح او مفيد نبود با او الحاح نكند و اگر در مناظره و محاورت ( گفتگو ) طرف خصم را رجحان يابد انصاف بدهد و از مخاطبه عوام و كودكان و ديوانگان و مستان تا تواند احتراز كند و سخن باريك با كسى كه فهم نكند نگويد و لطف در محاورت نگاه دارد و حركات و اقوال و افعال هيچكس را به قبح محاكات ( بازگوئى ) نكند و سخنهاى موحش نگويد و چون در پيش مهترى رود ابتدا به سخنى كند كه به فال ستوده دارند و از غيبت و نمامى و بهتان و دروغ گفتن تجنب ( دورى ) كند . و بايد كه شنيدن او از گفتن بيشتر بود از حكيمى پرسيدند كه چرا استماع تو از نطق زيادت است گفت زيرا كه مرا دو گوش دادهاند و يك زبان يعنى دو چندان كه مىگوئى مىشنو . « 1 » »
دروغگوئى
در كتاب طبقات ناصرى ( ص 374 ) به خصوصيات اخلاقى مغولان غالب و تازيكان
هامش
( 1 ) . از منتخب اخلاق ناصرى باهتمام استاد جلال همائى . ص 123 ببعد .