شخص مغتاب ، يعنى غيبت شده رسيده است و موجب اذيت و ناراحتى وى گرديده و يا به او نرسيده است . اگر رسيده باشد كه علاوه بر توبه و ندامت درونى و عنداللهى بايد از شخص مغتاب عذرخواهى هم بكند و اگر نرسيده همان ندامت باطنى از حق اللّه كافى است و اعتذار يا حلاليت طلبيدن لازم نيست .
قوله و فى ايجاب :
قاضى القضاة معتزلى گفته : شخص توبهكننده از سه حال خارج نيست :
1 . اگر علم تفصيلى به گناه خود دارد ، يعنى مىداند كه فلان جا زنا كرده و فلان مورد شراب خورده و . . . بايد از هر گناه تفصيلا و جداگانه توبه كند و عزم بر عدم عود داشته باشد .
2 . و اگر علم اجمال به گناهان خود دارد ، يعنى اجمالا مىداند كه گناهانى از او سر زده ، ولى به تفصيل در نظرش نيست در اينجا بايد به نحو اجمال توبه كند ؛ يعنى بگويد : بارالها از هر گناهى كه بر عهدهام هست نادم هستم .
3 . و اگر برخى از گناهانش را به تفصيل در خاطر دارد و برخى را بهطور مجمل واجب است كه از مفصل به تفصيل توبه كند و از مجملات به نحو اجمال .
خواجه طوسى رحمه اللّه مىفرمايد : در صورت اول هم كه تفصيلا گناهان را مىشناسد ، باز واجب نيست كه تكتك آنها را يادآور شده و از آنها توبه نمايد ، بلكه كافى است كه به صورت مجمل و سربسته از تمام گناهانى كه بر گردن دارد توبه كند و عزم بر ترك معاودة داشته باشد .
قوله و فى وجوب
هرگاه مكلف از گناهى توبه كرد دوباره و سهباره و خلاصه دهها بار در آينده كه متذكر آن معصيت مىشود آيا هربار بايد توبه و ندامت قلبى را تجديد كند و يا همان بار اول كه توبه كرده كافى است ؟ دو قول است :
1 . ابو على جبائى و اتباعش گفتهاند : آرى ، تجديد توبه واجب است ؛ زيرا مكلفى كه دوباره متذكر آن گناه مىشود و قدرت هم دارد منفك از احد الضدين نيست : يا انجام مىدهد و يا ترك مىكند و لذا وقتى متذكر معصيت شد از دو حال خارج نيست :