اصل وجوب توبه از مسائل مجمع عليها در ميان مسلمين است و همه مىگويند :
بر هر مسلمانى توبه واجب است . منتهى سخن در اين است كه آيا وجوب ، يك وجوب شرعى است يا عقلى ؟
اشاعره كه حسن و قبح عقلى را منكر هستند مىگويند : وجوب توبه شرعى است و چون قرآن بدان امر كرده ما واجب مىدانيم ؛ آنجا كه فرموده :
تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً
و نيز فرموده :
تُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً
و . . .
اما اماميه و معتزله مىگويند : وجوب توبه عقلى و به حكم عقل است و دو دليل براى آن مىآورند :
1 . توبه موجب دفع ضرر است ( آن ضرر را عقاب بدانيم براى معتقدين و يا خوف از عقاب على المبنى ) و به حكم عقل دفع ضرر حتى اگر محتمل هم باشد ( تا چه رسد به مظنون و مقطوع ) واجب است پس توبه واجب است ، صغراى استدلال كه روشن است و كبراى آن هم در مباحث مقدماتى اين شرح ملاحظه فرموديد .
2 . مقتضاى مسلمانى و شرط ايمان اين است كه انسان زشت را زشت ، و نيكو را نيك بداند و از اعمال قبيحه نادم باشد و بلكه مقتضاى عقل هر عاقلى است كه از كارهاى مضر جدا پشيمان باشد و عملا همچنين است .
توبه كردن از چه گناهانى واجب است
در اين مورد اختلاف است . گروهى مىگويند : از گناهان كبيرهاى كه كبيره بودن آنها مسلم است و يا لااقل مظنون است ؛ يعنى احتمال قوى مىدهيم كه كبيره باشند بايد توبه كرد ولى از گناهان صغيرهاى كه صغيره بود نشان مسلم شده توبه واجب نيست .
گروهى ديگر مىگويند : تنها از گناهانى كه توبه نكردهايم توبه كردن واجب است اما از معاصى قبلى كه قبلا توبه كردهايم دوباره واجب نيست .
گروه سوم بر آناند كه توبه كردن از هر گناهى چه صغيره و يا كبيره واجب است و نيز توبه از اخلال به واجبات هم واجب است مطلقا ؛ يعنى چه قبلا از اين امور توبه كرده باشد يا خير .