افعال خود مختار هستيم و هر كارى كه انجام مىدهيم به ارادهء خود ماست و جبرى در ميانه نيست ؟
در اين زمينه بهطور كلى دو نظريه وجود دارد :
1 . گروهى از دانشمندان اسلامى طرفدار مذهب جبر هستند و به قول پير هرات خواجه عبد اللّه انصارى : « همه از روز ابد ترسند ولى عبد اللّه از روز ازل ترسد » ؛ يعنى سرنوشت ما از پيش تعيين شده و عنان اختيار از كف ما بيرون است . نخستين كسى كه مذهب جبر را اختراع كرد شخصى به نام جهم بن صفوان بود كه پيروان او را جهميه مىگفتند و امروز اشاعره پيروان اين مسلك بوده و به جبريه يا مجبره شهرت دارند .
خود اينها چهار گروه شده و هركدام سخنى دارند كه عبارت است از :
الف . خود جهم بن صفوان مىگويد : فاعل جميع افعالى كه به دست بشر انجام مىپذيرد خداوند است و اسناد آن افعال به سوى ما مجازى است . وقتى مىگوييم فلانى نماز خواند يا روزه گرفت به منزله آن است كه بگوييم فلانى قد كشيد و يا چاق شد كه هرگز اختيارى نيست .
ب . ابو الحسن اشعرى و بعضى ديگر مىگويند : فاعل افعالى كه به دست ما انجام مىگيرد خداوند است متنها عبد تنها مكتسب است . به قول فاضل قوشچى : « المراد بكسبه اياه مقارنته لقدرته و ارادته من غير ان يكون هناك منه تأثير أو مدخل فى وجوده سوى كونه محلا له » . « 1 » پس قدرت عبد تأثيرى ندارد ، بلكه قدرت و مقدور همه به تأثير الهى يافت مىشوند .
ج . قاضى ابو بكر باقلانى گفته است : فاعل كليه افعال ما خداوند است ؛ ولى عنوان اطاعت و عصيان از عبد است ؛ يعنى كار خوب را خدا به دست ما انجام مىدهد ، ولى ما مطيع شمرده مىشويم و كار زشت را خدا به دست ما انجام مىدهد ، ولى ما عاصى ناميده مىشويم .
د . ابو اسحاق اسفراينى گفته است : افعالى كه در خارج از ما سر مىزند هم به قدرت خدا و هم به قدرت بنده واقع مىشود و قدرت هر دو در صدور آن دخيل است و اين
هامش
( 1 ) . شرح تجريد الإعتقاد ، ص 341 .