عبد واقع نمىشود كه اين موجب جبر است و همين صحيح است و يا اين است كه در خارج مراد عبد كافر واقع شده يعنى معصيت انجام مىگيرد لازمهاش آن است كه ارادهء خداوند مغلوب اراده كافر گردد يعنى خواست خدا انجام نگرفت ولى خواست كافر انجام گرفت پس اراده كافر غالب و اراده خدا مغلوب است و اين لازم فاسد است ؛ زيرا ارادهء خدا ما فوق همه ارادههاست و غالب بر همه چيز است و مغلوبيت در ذات حق راه ندارد ، پس مريد معاصى هم خداست .
جواب ما : خداوند از كافر مريد طاعات است ولى نه جبرا ، بلكه مىخواهد كه كافر با ارادهء خويش اطاعت كند . آرى ، اگر خداوند بهطور مطلق مىخواست كه كافر اطاعت كند چه بخواهد و چه نخواهد در اين صورت حتما و الّا و لا بد اراده الهى محقق مىشد ، ولى خدا مىخواهد كه بشر با اراده و اختيار اطاعت يا معصيت كنند و چنين مشيتى يكى از مقدماتش اراده خود عبد است . لذا بدون اراده عبد محال است كه طاعت يا معصيتى انجام پذيرد .
دليل سوم : آنچه را كه خدا از ازل مىدانست كه محقق مىشود واجب الوجود بوده حتما بايد محقق شود و آنچه را كه مىدانست كه محقق نمىشود ممتنع الوجود بوده و حتما نبايد محقق بشود ؛ و گرنه لازم مىآيد كه علم خدا جهل شود . روى اين اصل كلى اگر خدا از ازل مىداند كه كافر اطاعت نخواهد كرد محال است كه از كافر ارادهء طاعت كند و گرنه يلزم كه خدا چيزى را اراده مىكرد كه ممتنع الوجود است و هو باطل .
جواب ما : خداوند مىدانست كه كافر با اراده و اختيار خودش اطاعت نخواهد كرد و چنين علمى سبب جبر نيست به بيانى كه تفصيلا در باب علم الهى گذشت .
6 . جبر و اختيار
يكى از مسائلى كه از قديم الايام در ميان متكلمين اسلامى مطرح بوده و هست مسأله مهم جبر و اختيار است . سؤال اين است كه آيا بشر در كارهايى كه انجام مىدهد چه كار خوب و چه كار بد مجبور است و هيچ اراده و اختيارى از خود ندارد ، بلكه چه بخواهد و چه نخواهد آن فعل از او صادر خواهد شد ؟ و يا ما انسانها در