رسائل ومسائل ( فارسي ) — صفحة 228

و از آن جمله مروى است در كتاب خرائج وكشف الغمّة از حضرت أبو محمّد ( عليه السّلام ) : إنّ الله هو أعلم بما هو يكوّنه قبل أن يكوّنه وهم ذر ، وعلم من يجاهد عمّن لا يجاهد ، كما علم أنّه يميت خلقه قبل أن يميتهم و لم يرهم موتى » . ( 1 ) و از آن جمله در خطبه ء حضرت امير مؤمنان است كه مىفرمايد در نعت بارى تعالى : « عالماً بها قبل ابتدائها ، محيطاً بحدودها وانتهائها » ( 2 ) . و از آن جمله حضرت امير در نهج البلاغه مىفرمايد : « علمه بالأموات الماضين كعلمه بالأحياء الباقين » . ( 3 ) و غير از اينها اخبار متكثّره وروايات متعدّده كه ضبط همه ء آنها متعسّر است ، وغرض از ذكر جمله اى از آن بيان تواتر معنوى آنها بود وحصول علم از همه ء آنها . امّا عقل ، پس وجوه بسيار دلالت بر علم خدا به حادثات پيش از خلق آنها مىكند ، و در اينجا به ذكر سه وجه آن اكتفاء مىشود : اوّل : آن كه هر گاه خالق عالم علم به هيئت و صورت كيفيّت اشياء پيش از ايجاد آنها نداشته باشد پس خلق آنها بر وجه مصلحت وحكمت واتقان نخواهد بود ، زيرا كه هر گاه نداند چه هيئت و چه كيفيّت خلق خواهد كرد و به محض اتفاق ولا عن شعور خلقى خواهد شد ، و بعد معلوم او خواهد بود چگونه مىتواند خلق را موافق مصلحت وحكمت كند ؟ يحتمل آن هيئتى كه موجود مىشود موافق حكمت ومصلحت نباشد ، و اگر هم گفته شود كه ذات او ذاتى است كه به غير از موافق مصلحت از او صادر نمىشود اگر چه علم نداشته باشد ، چندان فايده نخواهد داشت ، زيرا كه خلق به مصلحت واراده ومشيّت نخواهد بود .