امّا جواب از سؤال اوّل آن كه : در ابتدا سؤال گفته كه : جايز نيست كه بگويى : الله تعالى اشياء را در ازل مىدانست ، واستدلال بر آن كرده و گفته : پس قول به آن باطل است ، و آن چه در آخر آن گفته كه : بلكه اعتقاد حق ومذهب صحيح آن است كه بگويى : الله تعالى اشياء را مىدانست در ازل ، اصلًا ومطلقاً تفاوتى در ميان اين دو عبارت نيست .
زيرا اگر لفظ « در ازل » را ظرف علم قرار مىدهى ، قول صحيح ، واعتقاد به آن حق است ، و اگر آن را ظرف اشياء مىگيرى ، يعنى اشياء حال كونها ثابتة في الأزل ، قول فاسد واعتقاد باطل است ، و اين دو عبارت در اين خصوص فرقى ندارد ، وتقديم لفظ « مىدانست » بر لفظ « در ازل » در يكى ، و تأخير در ديگرى موجب تعيين احد احتمالين نمىشود ، بلكه اگر لفظ « در ازل » احتمال ظرفيّت اشياء را دارد ، در هر دو دارد ، و اگر ندارد ، در هيچ يك ندارد ، و در اخبار نيز به نحو عبارت اوّل وارد شده .
و ظاهر آن است كه هر كه اين عبارت را مىگويد ظرف « در ازل » را ظرف علم مىگيرد ، وقول صحيحى است واعتقاد حقى ، بلكه غير از اين اعتقاد صحيح نيست .
وامّا آن چه در مقام استدلال گفته كه : هر گاه بگويى : اشياء را در ازل مىدانست ، با وجود اين كه اشياء در آنجا نبودند ، كذب وجهل است ، پس اين در وقتى كه « در ازل » ظرف اشياء باشد ، امّا هر گاه ظرف « مىدانست » باشد ، يعنى : مىدانست در ازل اشياء كائنه تا ابد را ، وكون هر يك را در زمان ومكان خود ، مطلقاً كذب وجهل نيست . بلكه عين صدق وعلم است .
و همچنين مثالى كه گفته كه : چيزى كه در دست كسى نيست ، كسى مىگويد : آن چيز را در دست آن كس مىدانم ، محض جهل است ، در وقتى است كه مراد اين باشد كه مىدانم آن چيز حال در دست اوست ، هم چنان كه ظاهر از اين كلام است ، امّا هر گاه بداند كه يك ماه ديگر آن چيز در دست او خواهد بود ، بگويد : حال مىدانم آن چيز را در دست او يك ماه ديگر ، صحيح خواهد بود .
وامّا آن چه گفته كه : هر گاه بگويد : آن را در دست فلان نمىدانم محض علم است ، غلط است ، بلكه اين قول اعم از اين است كه بداند در دست او چيزى هست يا نه ، ومحض علم آن است كه بگويد : مىدانم حال در دست او چيزى نيست .
رسائل ومسائل ( فارسي ) — صفحة 211
مساهمون: ملا أحمد النراقي
ص٢١١