رسيده است مادامى كه مشخص نكند كه از هر يك اصل ضرر رسيده و معين نشود كه از هر يك چه قدر ضرر رسيده مىتواند مزاحم ايشان بشود يا خير .
14 وبيان بفرماييد كه ادعاى مدعى در اين مقامات بايد معلومه وملزومه وجازمه باشد تا مسموع باشد يا خير اگر معلومه نباشد يا جازمه نباشد هم مىتوان شنيد و هر گاه قسم متوجه بشود به احد طرفين بايد به طريق قطع قسم بخورد يا خير قسم نفى العلم هم كفايت مىكند و هر گاه در بعضى مقامات بايد رجوع به اهل خبره شود آيا اهل خبره عادل بايد باشد تا قولش مسموع باشد يا خير .
15 وبيان بفرمايند كه حريمى كه شرط است در آب ده قناتين مراد از آب ده اين است كه موضعى باشد كه زمين از بوم خودش آب بدهد يا كه خير آب ده حساب مىشود اگر چه آبش آب اصل بوم زمين نباشد بلكه به جهت زرع بالاى سر باشد كه اگر آن زرع نباشد آب نخواهد داد اين موضع .
ج : اما از مسأله اول آن كه حريم بر دو قسم است : حريم به حسب مسافت وحريم به حسب ضرر حريم به حسب مسافت قدرى است كه در كمتر از آن قناتى ديگر متضرر شود يعنى آب آن كم شود به قدر تفاوت فاحش كه بدانى از حفر قنات جديد حاصل شده . وحريم بحسب مسافت در زمين صلبه پانصد ذراع به ذراع دست است كه از مرفق تا سر انگشتان باشد و در ارض رخوه هزار ذراع .
و اما از دوم حريم بنا بر اقوى در دو قناتى است كه همه حريم آنها اراضى موات باشد پس اگر كسى در اراضى محياة خود قناتى حفر كند ملاحظه حريم ضرور نيست خواه آن قنات ديگر هم در موات باشد يا محياة .
و اما از سوم آن كه رخوه وصلبه را در شريعت مقدسه معنى بخصوصه نرسيده و در تعيين معنى آنها رجوع به مصاديق عرفيه مىشود يعنى آنچه را در عرف رخوه يعنى سست وصلبه يعنى سخت گويند و در عرف هر چه به سهولت كنده شود و آب به زودى در آن و از آن نشر كند سست است و آن چه خلاف اين است سخت .
رسائل ومسائل ( فارسي ) — صفحة 330
مساهمون: ملا أحمد النراقي
ص٣٣٠