خانه ايشان آفتابى مىشود آيا مدعى ملكيت آن هستند يا نه و اگر مدعى ملكيت باشند آيا منازعى دارند يا نه .
و اگر مدعى ملكيّت باشند ومنازع داشته باشند محتاج به مرافعه مىشود و بعد از ترافع هر كه حاكم شرع حكم به ملكيت او كرد ملك او مىشود و اگر منازع نداشته باشند حكم به ملكيت آنها مىشود .
و اگر مدعى ملكيت نباشند آيا مدعى ملكيتى غير از اين اشخاص دارد يا نه اگر مدعى ملكيتى ديگر بلا منازع نداشته باشد مجهول المالك خواهد بود .
و اين در صورتى است كه همه ء آن اشخاص كبير و عاقل باشند و اگر همه يا بعضى صغير باشند اگر عين مجرى در تصرف آنها باشد به اين نحو كه در خانه آنها آفتابى شود و در همان جا به مصرف آنها برسد از زرع وباغچه و امثال اينها و از آنجا تجاوز نكند حكم به ملكيت صغير مىشود در آن قدر كه به مصرف او مىرسد يا منازعى هم رسد ومرافعه كنند و اگر در خانه او آفتابى شود و از آنجا بيرون رود وصغير به غير از اين كه از خانه ء او جارى مىشود تصرّفى نداشته باشد در اين صورت در تصرف صغير هم نخواهد بود و با عدم مدعى ديگر مجهول المالك خواهد بود .
و حاصل سخن اين كه قنات مسطوره هر گاه مدعى ملكيتى از كبار عقلا نداشته باشد وعين مجارى آن هم در تصرف صغيرى نباشد اگر چه در خانه او آفتابى شود وعبور كند مجهول المالك خواهد بود و اگر مدعى ملكيتى بلا منازع و حكم منازعى داشته باشد ملك او خواهد بود و اگر منازع يا حكم منازع داشته باشد موقوف به ترافع خواهد بود و اگر در خانه صغير آفتابى شود يا چشمه بر سر آن باشد اگر عين آب هم بعد از بيرون آمدن در تصرف صغير باشد و به مصرف او برسد حكم به ملكيت او مىشود و اگر همين محض عبور از خانه او باشد واو از آن منتفع شود باز مجهول المالك خواهد بود .
و اما حكم چاه كه در حصار است و استعمال آب آن ، پس بدان كه اين نوشته كه چاه خانه شما متصل است به آن قناة دو معنى مىتواند داشت
رسائل ومسائل ( فارسي ) — صفحة 321
مساهمون: ملا أحمد النراقي
ص٣٢١