و هرگاه حجيّت آن دو ثابت نباشد حجيت اين نيز ثابت نخواهد بود . ازاينرو ، سخن را در خصوص آن بلند نمىكنيم .
بيشتر حنفىها و حنبلىها به استحسان تمسّك كردهاند و اكثر مسلمانان ، مانند اهل بيت ( ع ) و بسيارى از صحابه و همهء عالمان شيعه و بسيارى از فقهاى ديگر مذاهب ، آن را نفى كردهاند . از امام شافعى نقل شده كه گفته است : « كسى كه استحسان كند بدعت گذارده است » .
علامه شهرستانى در مقدمهء بر اين كتاب ، سخنان ابن حزم در نكوهش صحابه به خاطر به كار بستن رأى و قياس را آورده است ، به آن مراجعه كنيد .
از آن جمله است ، روايتى كه از عمر نقل شده كه گفت : « رأى خود دربارهء دين را متهم بداريد ، و رأيى كه از جانب ما باشد گمان و تكلّف است » .
3 . مصالح مرسل
مصالح مرسل ، « مصالحى است كه شارع حكمى براى تحقق آنها قرار نداده و دليلى شرعى بر اعتبار و يا الغاى آن دلالت نكرده است » . اين مصالح را مرسل مىنامند ، چون مطلقاند و مقيد به دليلى بر اعتبار و يا الغاى آن نيستند . و مورد آن ، هر حكمى است كه مجتهد مصلحتى عام براى اكثر مردم در آن مىبيند و يا دفع مصلحتى عام براى اكثر مردم در آن تشخيص مىدهد . پس در مورد نخست آن را واجب و در مورد دوم ، آن را حرام مىكند ، بىآنكه از جانب شارع وجوب و يا حرمتى دربارهء آن وارد شده باشد .
مسلمانان دربارهء مصالح مرسل اختلافنظر دارند . برخى از فقهاى مذاهب بدان استناد كرده و آن را حجتى مانند كتاب و سنّت قرار دادهاند كه از آن حكم شرعى به دست مىآيد . و بقيه آن را نفى كردهاند و استناد به آن را در فتوا ، در جايى كه دليلى از شارع وجود ندارد ، نادرست دانستهاند ؛ همهء اهل بيت ( ع ) ، فقهاى شيعه ، امام شافعى و ديگران از اين جملهاند .
دليل كسانى كه مصالح مرسل را معتبر مىدانند آن است كه اينها جلب مصالح و