- 6 - نسخ وجوب
اگر « وجوب » نسخ شود آيا پس از آن جواز باقى است يا نه ؟ مسئله مورد اختلاف است .
و اظهر اين است كه جواز به معناى اعم - كه شامل استحباب و اباحه و كراهت مىشود - و نيز جواز به معناى اخص - كه همان اباحه است - هيچيك باقى نمىماند چرا كه دلالتى بر اين بقاء وجود ندارد . و البته طبق قولى گفته مىشود كه وجوب ، ماهيت مركب دارد و براى مرتفع شدن اين مركب ، كافى است كه يكى از دو جزء آن يعنى منع از ترك ، مرتفع شود و در اين صورت ، جزء ديگر يعنى جواز فعل ، همچنان باقى است . اين قول ضعيف است چون ماهيت وجوب بسيط است ( نه مركب ) و به معناى بعث ( برانگيختن ) تام و اكيد است .
پس معناى نسخ وجوب ، نسخ ماهيت آن است و لذا بعد از نسخ ماهيت ، جوازى باقى نمىماند . و دليلى هم نداريم كه حكم ديگرى بعد از نسخ ، جايگزين وجوب شود . بلكه ظاهر اين است كه حكم قبل از وجوب نيز برنمىگردد ، چون اين بازگشت احتياج به دليل جديد دارد .
آرى ، ظاهر اين است كه در اين مسئله به اصول عمليهء اوليه رجوع شود مثل اصل برائت از تكليف يا اصل احتياط كه به حسب موارد فرق مىكند .
تمرينات
1 - جواز به معناى اعم و جواز به معناى اخص به چه معناست ؟
2 - « وجوب » ماهيتى مركب دارد يا بسيط ؟