وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً
؛ و نسبت به پدر و مادر نيكى كنيد «
إِمَّا يَبْلُغَنَّ
» « ان » شرطيه است ، و « ما » براى تأكيد بر آن افزوده شده است ، و به همين دليل نون تأكيد بر فعل آن داخل شده است . « احدهما » اين كلمه فاعل « يبلغن » است و اين فعل « يبلغان » نيز قرائت شده ، و بنا بر اين « احدهما » بدل از الف ، ضمير است . « كلاهما » عطف بر احدهما مىباشد . « اف » صوتى است كه دلالت بر دلتنگى و ناراحتى مىكند و هم چنان كه با تنوين كسره خوانده مىشود ، با فتحهء بدون تنوين هم قرائت شده است و اين امر در سورههاى انبيا و احقاف هم جارى است ، و « ابو السمّاك » « اف » با ضم خوانده است ، قرائت كسره بنا بر اصل در بنا ، و قرائت فتحه از باب تخفيف به جهت ضمّه و تشديد است مثل ثمّ ، و ضمّه براى متابعت از حركت ما قبل ، مثل « منذ » مىباشد .
إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما
؛ يعنى موقعى كه پدر و مادر پير شوند و يا به جهات ديگر سربار فرزند باشند و كسى ديگر جز او نباشد و در خانهء او تحت حمايت وى باشند و اين حالت بر خود فرزند مشقّتبارتر است تا پدر و مادر ، زيرا گاهى فرزند بايد همانطور كه آنها وى را در حال كودكى سرپرستى مىكردند او نيز براى آنها همان كارها را انجام دهد ، به اين جهت خداوند به فرزند دستور داده است كه نسبت به آنها نرمى و ملاطفت كند و آنها را زير بال خود قرار دهد و با كمال تواضع ، سنگينى بار آنها را بدوش كشد ، حتى موقع خستگى از نظافت كردن آنها و هنگام بدوش كشيدن بار آنان ، لفظ « اف » كه كمترين توهين است از فرزند سر نزند تا چه رسد به آنچه از اين بالاتر باشد .
خداوند در اين آيه بر احسان نسبت به پدر و مادر در حد كامل تأكيد فرموده ، زيرا نخست احسان آنها را مقارن توحيد خود قرار داده و سپس كار را در نيكى نسبت به آنها چنان سخت گرفته است كه حتى فرزند را از كوچكترين كلمهاى كه دلالت بر اظهار دلتنگى كند منع كرده اگر چه احيانا وجود آنها و تحمّل كفالت آنان