دارد :
1 - مقصود تمام «
ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ
» است به اين اعتبار كه در آسمانها نيز خداوند موجوداتى خلق كرده است كه مىجنبند .
2 - فقط بيان براى «
ما فِي الْأَرْضِ
» است و مقصود از «
ما فِي السَّماواتِ
» ملائكه هستند و اما ذكر ملائكه به طور خصوص با اين كه معناى آن با توجّه به «
ما فِي السَّماواتِ
» بيان شده اين است كه چون فرشتگان از ميان همهء سجده كنندگان مطيعترند امتياز خاصى را دارا مىباشند . « 1 » و نيز مىتوان گفت مراد از ملائكه فرشتگان زمينى از قبيل حفظه و غير آنها مىباشند . ( در اين صورت ذكر ملائكه تكرار نخواهد بود ) . منظور از سجدهء موجودات مكلّف ، اطاعت و عبادت آنها و سجدهء غير اهل تكليف ، آن است كه در مقابل ارادهء خداوند تسليم محض هستند و هرگز از اين امر خوددارى نمىكنند . « يخافون » : حال است از ضمير در «
لا يَسْتَكْبِرُونَ
» يعنى آنها در حالى كه از پروردگارشان مىترسند ، عبادت او را ترك نمىكنند ، يا استينافيه است و بيان مىكند نفى استكبار آنها را در عبادت و بر آن تأكيد مىكند ، زيرا كسى كه خوف خدا داشته باشد ، از عبادت او سرپيچى نمىكند .
مِنْ فَوْقِهِمْ
؛ اگر متعلق به « يخافون » باشد معنايش اين است : از خدا مىترسند كه عذابى از آسمان بر بالاى سرشان نازل فرمايد ، و اگر آن را متعلّق به « ربهم » بگيريم حال از آن خواهد بود و چنين معنا مىشود : از پروردگارشان مىترسند در حالى كه بر آنها قهر و غلبه دارد ، چنان كه مىفرمايد :
وَ إِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ
« ما بر آنها كاملا تسلّط داريم » ( اعراف / 127 ) .
هامش
( 1 ) - يا اين كه چون معمولا دابّه به جنبندگان مادّى و جسمانى اطلاق مىشود و اگر فرشتگان رفت و آمد و حضور و غيابى دارند به معناى جسمانى و مادّى نيست تا در مفهوم دابّه داخل شود ، تفسير نمونه ، ج 11 ، ص 6 - 255 .