ظلم و ستم اهل مكه واقع شدند و براى حفظ دين و آيين خود به سوى خدا گريختند ، بعضى به حبشه ، و از آن جا بعدها به مدينه رفتند . بعضى گفتهاند آنها كسانى هستند كه پس از هجرت پيامبر صلى اللَّه عليه و آله در مكّه زندانى بودند و هر وقت بيرون مىرفتند كفّار آنها را تعقيب و مجبور به بازگشت مىكردند ؛ از جملهء آنها بلال ، صهيب ، عمّار و خبّاب بودند . «
فِي اللَّهِ
» : در راه حق ، خدا ، و به خاطر او . « حسنة » :
صفت براى مصدر محذوف است يعنى « لنبوّئنهم تبوئة حسنة » . ولى در قرائت امير المؤمنين عليه السّلام « لنثوينهم » آمده ، يعنى : « إثواءة حسنة » و معناى جمله اين مىشود :
ما مهاجران را در دنيا در موقعيت نيكويى قرار مىدهيم كه غلبهء بر اهل مكه است همان مردمى كه بر او و اصحابش ستم كردند ، و نيز غلبهء بر تمام عرب ، و بلكه بر اهل مشرق و مغرب ، بعضى گفتهاند : « لنبوئنهم مباءة حسنة » مكان نيكى برايشان آماده مىكنيم يعنى شهر مدينه ، كه انصار آنان را پناه دادند و ياريشان كردند .
لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ
؛ اگر كفّار مىدانستند كه خداوند براى مهاجران دنيا و آخرت را جمع مىكند به دين آنها متمايل مىشدند ، مىتوان گفت ضمير « يعلمون » براى مهاجران است نه كفّار ، يعنى اگر مهاجران به اين ( خير دنيا و آخرت ) آگاهى داشتند صبر و استقامتشان در راه دين بيشتر مىشد .
الَّذِينَ صَبَرُوا
؛ در محل اعراب اين جمله دو وجه است .
1 - ( مرفوع ) خبر براى مبتداى محذوف باشد : « هم الذين صبروا » .
2 - ( منصوب ) مفعول براى فعل محذوف باشد : اعنى الذين صبروا ، هر دو ، وجه براى مدح است زيرا آنان در برابر عذاب و شكنجهء كفار و دورى از وطن و جنگ و جهاد در راه خدا صبر پيشه كردند .
وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ
؛ پيش از تو نيز جز مردانى را كه به توسط فرشتگان به آنها وحى كرديم براى رسالت به سوى انسانها نفرستاديم . اين آيه متوجه كفّار قريش است كه گفتند : سزاوار نيست خداوند رسالت بر ما را به