قالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ
؛ لام براى تأكيد نفى است ، يعنى اصلا براى من صحيح نيست كه سجده كنم و محال است كه از من چنين كارى سر بزند . « رجيم » : ملعون ، رجم شده ، دور از رحمت . « منها » : مرجع ضمير ، جنّت ، يا آسمان و يا ملائكه است ( مانع الجمع نيست ) «
يَوْمِ الدِّينِ
» و «
يَوْمِ يُبْعَثُونَ
» و «
يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ
» همگى به يك معناست ( همان روز رستاخيز ) اختلاف در عبارات ، به خاطر بلاغت در سخن است . بعضى گفتهاند : ابليس كه از خداوند تقاضاى مهلت تا روز رستاخيز كرد منظورش اين بود كه هرگز نميرد ، زيرا در روز بعث كسى نمىميرد ، امّا خداوند آن را نپذيرفت بلكه وى را تا ( يوم وقت معلوم ) كه آخرين ايّام تكليف است ، مهلت داد .
بِما أَغْوَيْتَنِي
؛ « با » براى قسم ، و « ما » مصدريه ، و « لأزينن » جواب قسم ، و معناى جمله اين است : خدايا ، به سبب آن كه مرا گمراه كردى ، سوگند مىخورم كه باطل را در روى زمين براى بنى آدم زينت خواهم داد . منظور از گمراه كردن اين است كه خدا ، سبب گمراهى شيطان را فراهم كرد ، زيرا وى را امر به سجدهء بر آدم نمود سرانجام ، اين امر به سجده ، موجب گمراهى او شد . ( از اين رو شيطان خطاب به خداوند گفت : تو مرا اغوا كردى ) در صورتى كه امر خداوند به سجده ، امرى بجا و نيكو بود ، زيرا اگر اطاعت مىكرد ، و در مقابل فرمان خدا فروتنى و تواضع مىنمود اجر و پاداشى فراوان نصيبش مىشد ، امّا آن ملعون تكبّر ورزيد پس به اختيار خود ، هلاك و گمراه شد .
جايز است «
بِما أَغْوَيْتَنِي
» را قسم نگيريم ، بلكه قسم در تقدير و محذوف باشد ، يعنى خدايا ، چون تو ، سبب گمراهى و اغواى مرا فراهم ساختى ، من نيز سوگند مىخورم كه با بنى آدم چنين كنم و سبب اغواى آنها شوم ، به اين طريق كه گناهان را برايشان زينت دهم و به امورى وادارشان كنم كه سبب گمراهى آنها شود .
فِي الْأَرْضِ
؛ در دنيايى كه سراى غرور و فريب است چنان كه جاى ديگر مىفرمايد :
أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ
؛ « به دنيا ميل كرد و پيرو هواى خود شد »