مىشود ، و به همين معناست گفتار خداوند :
إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشى
« 1 » .
«
ذلِكَ
» اشاره به روز قيامت است كه عبارت :
عَذابَ الْآخِرَةِ
بدان دلالت دارد .
«
النَّاسُ
» مرفوع است به وسيلهء اسم مفعول كه «
مَجْمُوعٌ
» باشد چنان كه با فعل مجهول آن رفع داده مىشود . « يجمع له النّاس » : معناى آيه : قيامت روزى است كه وعدهگاه تمام مردم است ، و اين صفت لازم آن است . «
وَ ذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ
» : روزى كه همهء خلايق در آن حضور دارند و هيچ كس غايب نيست . مثل قول شاعر :
فى محفل من نواصى النّاس مشهود « 2 »
( منظور از « مشهود » ، مجلسى است كه تمام بزرگان در آن حضور داشتند ) «
لِأَجَلٍ
» بر يك مدت معين ، و نيز آخر آن به كار مىرود . از اين رو ، مىگويند : انتهى الاجل ( مدت به پايان رسيد ) و بلغ الأجل آخره ( پايان مدت فرا رسيد ) ، حل الاجل ؛ مدت معين ، سر رسيد .
فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ
: هر گاه آخر مدت معين فرا رسد ، منظور از « عد » نفس مدت است ، نه آخر آن ، و معناى آيه اين است : عذاب را تأخير نمىاندازيم مگر تا انتهاى مدت مشخص ، بنا بر اين مضاف حذف شده است .
يَوْمَ يَأْتِ
؛ بدون « ى » خوانده شده مثل قول عربها : « لا أدر » كه به سبب كسره از « ى » مستغنى شدهاند ، و فاعل « ياتى » اللَّه است نظير :
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ
؛ « 3 »
وَ جاءَ رَبُّكَ
« 4 » و نيز دليل بر اين ادّعا ، قرائت : « و ما يؤخره » با « ى » و كلمهء « باذنه » مىباشد . و مىتوان گفت : فاعل « يأت » ضميرى است كه به « يوم » بر مىگردد مثل :
هامش
( 1 ) - نازعات / 26 .
( 2 ) - اولش :و مشهد قد كفيت الغائبين به .معنا : چه بسيار مجلسى كه معمولا بزرگان مردم در آن حضور داشتند و بسيار بود كه در آن مجلس تنها حضور من كفايت مىكرد .
( 3 ) - بقره / 110 .
( 4 ) - الفجر / 22 .