جمله
يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَ يَهْدِي بِهِ كَثِيراً
« 1 » در مقام تفسير و تبيين دو جملهء قبل
هامش
( 1 ) - در جملهء «يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَ . . .» اقوالى است :
1 - فرّاء مىگويد : اين جمله نقل قول از كسانى است كه پس از شنيدن آيه گفتند ، اين چه مثلى است كه موجب گمراهى عدّهاى و يا هدايت گروهى ديگر مىشود ؟ خداوند در جواب آنان فرمود :وَ ما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ( گمراه نمىشود مگر فاسقان ) .
2 - جملهء« يُضِلُّ بِهِ . . . »تا آخر آيه كلام خداوند است نه سخن منكران ، بنا بر اين معنى آيه چنين مىشود ، و گروه مؤمنين چون آن را از طرف خدا مىدانند هدايت مىيابند . پس نسبت دادن گمراهى و ضلالت به اين آيه ( يا به قرآن ) بدان جهت است كه آيه با بيان مثال مطالب معنوى خود را روشن و واضح نموده و براى آزمايش ايمان آوردن آنان كافى بود ولى با وجود تمام اين مثالها و بيانات روشن ، آن را دروغ پنداشته و گمراه شدند ، و آنهايى كه آن را پذيرفتند هدايت يافتند ، در نتيجه معناى آيه اين طور مىشود : خداوند بندگانش را به اين نوع آيات و ضرب المثلها آزمايش مىكند ، پس گروهى گمراه شدند ، و گروهى هدايت يافتند همان طورى كه معناى آيهءرَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ؛ « پروردگارا بتها بسيارى از مردم را گمراه كردند » ( ابراهيم / 36 ) همين است .
3 - اضلال و گمراهى از آن جهت گاهى به خدا نسبت داده مىشود كه خدا آن لطف و مهربانى را كه نسبت مؤمنين ( در اثر ايمان آنها ) دارد و در مواقع حساس و لب پرتگاهها ، با كمك غيبى جلوى سقوط آنان را مىگيرد ، چنين رحمت و لطف را نسبت به كفّار و فاسقان ( به علّت عناد و لجاجت خودشان ) نشان نمىدهد ، و پس از ارشاد و راهنمايى ، راه را براى آنان بازگذاشته و هنگام سقوط ، با قهر و قدرت خويش جلوى سقوط حتمى را نگرفته و آنان را به حال خود وا مىگذارد ، تا در منجلاب فساد و گناه سقوط كنند ، و در نتيجه گمراه شوند و از اين جهت ممكن است اضلال نسبت به خدا داده شود ، و توجه داريد كه هيچ گونه جبرى در كار نمىباشد .
4 - نسبت اضلال به خدا از اين نظر است كه پس از گمراهى و كافر شدن ، خداوند به كفر آنان حكم مىكند ، همان طورى كه اگر گفتند فلانى را تكفير كردهاند منظور آن نيست كه او را كافر گردانيدهاند ، بلكه آن است كه پس از آشكار شدن كفرش او را تكفير ( حكم به كفر او ) كردهاند .
5 - اضلال به معنى هلاك كردن و عذاب آمده است ، «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَ سُعُرٍ يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ» و آيه ؛ «إِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ» كه به معنى هلاك و عذاب است ، و به معنى بطلان نيز آمده است مثل آيهءالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ؛ بنا بر اين معناى آيه اين طور خواهد شد ؛ هلاك و معذّب مىشوند به وسيلهء اين آيه گروه زيادى از كافران و عده بسيارى نيز به وسيلهء ثواب و ايمان خود هدايت مىشوند و به بهشت مىروند .