تفسير :
« إِلهٌ واحِدٌ »
يعنى خداوند در شايستگى براى عبادت ، يگانه و بىانباز است .
اطلاق لفظ « إله » بر غير خداوند اصلا صحيح نيست .
لا إِلهَ إِلَّا هُوَ . . .
؛ اثبات وحدانيّت خداوند با نفى ديگر خدايان است . « هو » بدل از محل « لا إله » و مرفوع است ، زيرا « لا » و ما بعد آن ( إله ) مبتدا و در محل رفع است ، و همچنين در « لا إله الا اللَّه » ، « اللَّه » بدل است از محل « لا إله » [ كه مبتدا ] و خبر آن حذف شده است و تقدير آن « لا إله الا اللَّه فى الوجود » است .
الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ
؛ [ يعنى خداوند از اين جهت شايستگى عبادت را دارد كه ] صاحب تمام نعمتها چه اساسى و چه غير اساسى است و جز او كسى داراى اين صفت نيست ، زيرا غير او هر چه هست يا نعمت است يا نعمت داده شده .
روايت شده است كه مشركان قريش داراى 360 بت در اطراف كعبه بودند و چون اين آيه را شنيدند خطاب به پيامبر مىگفتند اى محمّد ( ص ) اگر راست مىگويى كه معبود ما خداى يگانه است و هيچ معبودى جز او نمىباشد و غير او شايستهء پرستش نيست ، نشانهاى بياور تا بدان درستى گفتار تو را بشناسيم ، آن گاه خداوند اين آيه را نازل كرده فرمود :
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ . . .
؛ در ايجاد آسمانها و زمين كه به نحو ابتكار و اختراع صورت گرفته است .
وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ . . .
؛ آمد و رفت منظم شب و روز كه هر يك از آنها جايگزين ديگرى مىشود و اختلافى كه با هم از لحاظ ماده و هيأت و صفات دارند .
وَ الْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ . . .
؛ و كشتىهايى كه در دريا حركت مىكنند .
بِما يَنْفَعُ النَّاسَ . . .
؛ اگر منظور از « ينفع » معنى فعلى آن باشد « ما » موصوله است ولى چنان چه معناى مصدرى آن مقصود باشد « ما » مصدرى خواهد بود .
وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ
؛ و آنچه خداوند از جانب آسمان يا از ابر نازل