3 - فضل گفت : يعنى آنها كه در ياد گرفتن علم ما كوشش كنند توفيق ميدهيم كه بعلم خود عمل كنند .
4 - عبد اللَّه عبّاس گفت : يعنى آنكه در فرمانبرى ما كوشش كند راه بهشت خود را به او نشان ميدهيم .
5 - ضحّاك گفت : آنكه كوشش در صبر بر گرفتارىها كند راه رسيدن به موهبتهاى خود را به او مينمائيم .
6 - حسين بن فضل گفت : جمله پس و پيش شده است و معنى چنين است : آن را كه توفيق داديم و راهنمائى كرديم در اطاعت ما مجاهدت خواهد كرد كشف نوشته : در اين موضع بيان سه منزل است : يكى جهد اندر باطن با هوى و با نفس ، ديگر جهاد به ظاهر با اعداى دين و كفّار زمين . سه ديگر « 1 » اجتهاد بإقامت حجّت در بيان حقّ و حقيقت . هرچه بر تن ظاهر شود در دفع كفّار آن را جهاد گويند . و هر چه در اقامت حجّت و طلب حقّ باشد مر آن را اجتهاد گويند .
و هر چه اندر باطن بود اندر رعايت عهد الهى مرآن را جهد گويند . اين « جاهدوا فينا » بيان هر سه حال است : او كه به ظاهر جهاد كند رحمت نصيب وى ، او كه با اجتهاد بود عصمت بهره ى وى ، او كه اندر نعت جهد بود كرامت وصل نصيب وى و شرط هر سه كس آن است كه آن جهد فى اللَّه بود تا هدايت خلعت وى بود .
فخر : متكلَّمين همفكر ما گفتهاند : نظر كردن و كوشش كردن در فهم حقايق شرط است براى تحصيل علم با دليل و هر كس به چيزى باريك بين شود و كوششى كند خداوند هم علم آن را به او عنايت مىكند . و فلاسفه در اين مطلب موافق با متكلَّمين هستند و گفتهاند : دقّت و باريك بينى روان آدمى را آماده مىكند براى دريافت حقايق معنوى و عقلى و چون آمادگى براى كس فراهم شد علم از عالم حقّ به او عنايت مىشود و در اين آيات اين مطالب بيان شده است كه اوّل گفته شده
هامش
( 1 ) يعنى سوّم آنكه .