نيست و از ما كسى نيست كه گواهى دهد بخدائى بتها و ممكن است سخن آن بتها و انبازهاى پنداشتنى باشد كه گويند : ما چنين شهادت نميدهيم كه شريك تو هستيم و جمله ى بعد « ضَلَّ عَنْهُمْ » يعنى براى بتها اين عبادت سود نداشت و معنى ضلّ سود نداشتن است ، و ممكن است معنى شهيد از مشاهده و ديدن باشد و « ما مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ » يعنى هيچ كس از ما آنها را نمىبينيم كه از ما پنهان هستند و يدعون مىپرستند معنى مىشود . و « ظنّوا » يعنى دانستند .
« فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ » 51 كشف : يعنى دعا مىكند دراز و زياد ، و اين جمله با آنكه در آيتى ديگر گفته شده است « فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ » يعنى سخت نااميد است منافى و ناسازگار نيست چون ممكن است مردمى آنجور باشند و مردمى اينجور ، و يا از بت نااميد است و به پيشگاه خدا دعاى زياد و دراز دارد ، و يا بدل نااميد است و به زبان دعا مىكند .
« سَنُرِيهِمْ آياتِنا - الخ » 53 كشف : اين آيه چند جور معنى شده است :
1 - آنچه در سرزمينهاى مردم گذشته بوده كه گرفتار و نابود شدند به آنها نشان ميدهيم و دگرگونيهاى روزگار كه خود بيك قرار نميمانند و در جلو چشم نابودى مال و فرزند مىبينند . 2 - دگرگونيهاى احوال خودشان را به آنها نشان ميدهيم كه از صورت نطفه تا به صورت داراى عقل و تميز شدند و يا به بيمارى و پيشامدهاى ناگوار گرفتار ميشوند . 3 - گرفتاريهاى ملَّتهاى در گذشته و هم حادثه ى روز بدر براى خودشان . 4 - گرفتاريهاى قبايل اطراف و هم گرفتارى خودشان كه بدست مسلمين سرزمينهاى آنها و شهر مكّه ى قريش بقلمرو اسلام خواهد بود . 5 - آياتى كه در آفاق مىبينند طلوع و غروب ماه و خورشيد و پيدايش آب و گياه است و آنچه در خود مىبينند از ساختمان بدنى و خوردن و نوشيدن و دفع كردن . « 1 »
هامش
( 1 ) چهار وجه اوّل با سياق آيه بسيار نيك همساز است و تهديد را مىفهماند بدين معنى كه اى پيغمبر اكنونكه اين مشركان بهانه ميجويند و تكبّر ميكنند و زير بار حق نمىروند و از پيروى عقل سرباز مىزنند و متابعت هواى نفس را در عدم پذيرش قرآن و اسلام مينمايند بدانند كه به زودى با فشار روزگار كه نتيجهء همان عمل آنها است به آنها حق را خواهيم فهمانيد يعنى بقحط و غلا و بدبختى و مرض و جنگ و خونريزى و امثالها تا بدانند و بر ايشان جاى انكار باقى نماند كه آنچه تو ميگوئى حقّ است و درست . و به همين معنى روايتى از معصوم عليه السّلام نقل شده است . و امّا وجه پنجم چندان با سياق آيات هماهنگ نيست بلكه اجنبى هم مىنمايد . ( مصحّح )