جمله بمعنى تأخير در زمان نيست بلكه براى تفاوت ميان دو آفرينش آسمان و زمين است . و واحدىّ از مقاتل نقل كرده است كه جمله مختصر شده است و اين جور بوده است « ثمّ كان قد استوى » يعنى سپس خداوند پيش از خلق زمين آهنگ آفرينش آسمان كرده بود .
« ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً - الخ » 11 تبيان : ابن عبّاس گفته است : اين جمله ها تا آخر براى نماياندن كمال قدرت بر آفرينش است مثل « كُنْ فَيَكُونُ » و گر نه گفتار و اطاعت و كراهتى در ميان نيست .
فخر : بعضى گفتهاند : كلمه ى « طوعا » متوجّه به آسمان است و « كرها » براى زمين چون آسمان با روشنائى اشرف است و بالاتر و خودش با موجوداتش هميشه سر بفرمانند پس مناسب با طاعت است و زمين پست و تيره و گوناگون مناسب با كراهت است پس از اين جهت با اين جمله ها كنايه شده است از تناسب آفرينش آسمان بطوع و رغبت و آفرينش زمين باكراه و اجبار و چون مدار آفرينش زمين بجبر است موجودات آن نيز گرفتار موجبات اجبار و ناپسندى و ناچارى و فشردگى هستند .
« وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها » 12 مجمع : در معنى اين جمله چند قول است : 1 - سدّى و قتاده گفتهاند : يعنى در هركدام هر چه خواست آفريد .
2 - مقاتل گفته است بهر كدام هر چه خواست فرمان داد . 3 - علىّ بن عيسى گفته است : يعنى بملائكه ى هر آسمان عبادت آنها را معيّن كرد .
« وَحِفْظاً » 12 كشف : يعنى بوسيله ى ستاره ها نگهداشتيم آسمان دنيا را از شياطين چنان كه در آيات ديگر هم اين معنى گفته شده است « حِفْظاً مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ » « جَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ » .
« فِي أَيَّامٍ نَحِساتٍ » 16 طبرى : اين كلمات . 4 جور معنى شده است :
1 - يعنى روزهائى كه پى در پى عذاب ميرسيد . 2 - مجاهد گفته است : يعنى در روزهاى شوم . 3 - ابن زيد : يعنى در روزهائى كه باد شر و بدى فرستاد
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 423
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٤٢٣