در بدر و احد كشته شدند و جمله ى « مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ » براى آنها است كه چشم براهند تا مثل دوستان در گذشته شان كشته شوند يا بمانند و چيرگى پيغمبر را ببينند . و ابو القاسم حسكانى از علىّ عليه السّلام نقل كرده است كه اين آيه براى ما نازل شد و سوگند به خدا كه « مَنْ يَنْتَظِرُ » و چشم به راه من هستم كه در انتظارم .
ابو الفتوح : مقصود از « مَنْ قَضى نَحْبَه » حمزه عموى پيغمبر و عبيدة بن حارث و جعفر بن ابو طالب هستند كه در احد و موته شهيد شدند و « من ينتظر » علىّ عليه السّلام است . « 1 »
« وَيُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ إِنْ شاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ » 24 مجمع : يعنى اگر بخواهد عذاب مىكند و اگر نه توبه شان مىپذيرد به تفضّل و بخشش ، چون مذهب صحيح اين است كه بواسطه ى توبه عقاب ساقط نميشود ، و بر خدا اسقاط عقاب لازم نيست ولى مىشود به بخشش و فضل خود عقاب را ساقط كند ، پس آيه ميفهماند همين حكم عقل را كه توبه موجب بخشش گناه نميشود ولى با جماع و آيه و حديث ثابت است كه بواسطه ى توبه ممكن است فضل حقّ شامل شود و عقاب آخرت نباشد .
« وَرَدَّ اللَّه الَّذِينَ كَفَرُوا » - تا آخر آيت 26 طبرى : ابو سعيد خدرى گفت :
بجنگ خندق ما چنان در محاصره بوديم كه نماز ظهر و عصر و مغرب و عشاء را نخوانديم « 2 » و اندكى پس از وقت نماز عشا اين آيه نازل شد كه خدا شر كافران بگرداند و جنگ ناكرده شما را آسوده كرد و آنها رفتند و پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله فرمود بلال اذان گفت و مثل هميشه با آرامش نماز گذشته را يكى پس از ديگرى انجام داد و اين ترك نماز و قضاى آن پيش از آمدن دستور به نماز خوف بود « فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً » از اين جهت نماز نخوانديم تا آسوده شديم . قتاده گفته است مقصود از اهل كتاب كه در آيت بعد گفته شده است يهود بنى قريظه است كه با
هامش
( 1 ) وقعهء موته بعد از جنگ احزاب است و اگر آيه در غزوهء احزاب نازل شده باشد كلام ابو الفتوح را بايد نوعى توجيه كرد زيرا هنوز جعفر بن أبى طالب كشته نشده بود .
( 2 ) يعنى به جماعت يا اداء . ( مصحّح )