شد و آنچه اينجا نميدانند آنجا تلافى مىشود ، و بعضى گفتند : معنى جمله اين است كه علم آنها در آخرت برابر و بهم پيوسته شود چون در دنيا شكّ و اختلاف دارند و درست و درست بهم آميخته است ، در قيامت همگى همانند و يكنواخت ميشوند و حقيقت را درك خواهند كرد .
مجمع : بعضى گفتهاند : بل بمعنى استفهام است و مقصود از آن نفى است و انكار يعنى علم بآخرت را نيافتهاند و فكرشان به آن جا نميرسد و بعضى گفتهاند :
يعنى دريافته است علم عقلا حقيقت قيامت را چون با استدلال عقلى ، درستى قيامت معلوم مىشود « 1 » .
فخر : از تفسير كشّاف دوازده قرائت براى « ادّارك » نقل كرده است .
مجمع : در كلمات أإذا وا انّا در « أإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أإِنَّا لَمُخْرَجُونَ » اختلاف قرائت است .
« رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ » 72 مجمع : يعنى مرگ و اسيرى در جنگ بدر و آزار بعد از مرگ ، جبّائى گفته است : يعنى ناراحتى مرگ و گرفتارى در گور قسمتى است و بعضى است از بدى كه آنها شتاب در رسيدنش دارند و آن نزديك و پشت سر آنها است .
هامش
( 1 ) « بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ » مرحوم استاد شعرانى فرموده : حق اينستكه مردم مؤمن كه بوجود آخرت ايمان دارند از فهم حقيقت آن عاجزند ، و آنچه تصوّر مىكنند قياس به دنيا است ، مسلمانان معاد جسمانى گويند و يونانيان روحانى ، و همه آنها همين لذّات روحانى و جسمانى دنيا را به ياد ميآورند و خداوند ميفرمايد : حقايق آنجا را كسى ادراك نميكند « قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ الْغَيْبَ » تا بدانجا نروى حقيقت آن را درك نمىكنى ، نه جسمانى آنجا از جسم كثيف و متغيّر دنيا است ، و نه روحانى آن بىثبات و غير اصيل چون لذّات روحانى اين جهان . ( مصحّح )