جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ « را مفسّرين براى نشانه هاى رستاخيز دانستهاند و چون آيات پس و پيش اين آيه در توصيف قيامت است ظاهر در همان است كه آنها گفتهاند اگرچه كسانى كه خواستهاند براى حركت زمين از قرآن دليل داشته باشند به اين جمله استدلال كردهاند كه مقصود منحصر به آن هنگام نيست بلكه ميفهماند كه اين جنبش هميشگى است . ولى شايد بتوان از اين جمله ها بقرينه ى جمله ى » تحسبها « و جمله ى بعد چنين استفاده كرد كه در رستاخيز اين كوهها كه اكنون تو آنها را آرام مىپندارى در صورتى كه اكنون هم ميجنبند و نمىبينى خواهى ديد كه ابر در حركت است چون ساخت مستحكم خداوندى است كه بموجب طبيعت معيّن بر محور معيّن حركت مىكند و تو نمىبينى ولى آن روز كه در صور دميده شد و موجودات آسمان و زمين بيقرار شدند آن ساخت خداوندى و نيروى معيّن كه زمين و كوهها را حركت ميداد و تو نميديدى اكنون همگى از هم پاشيده و مانند ابر نامنظَّم و بيقرار حركت ميكنند . و بطورى كه نقل كرديم جمله ى » تَحْسَبُها جامِدَةً « را مفسّرين براى همان هنگام دانستهاند كه آن روز كوهها جورى هستند كه گمان ميرود آرام هستند ولى مانند ابر هستند به چشم آرام ميآيند ولى بتندى در گردش هستند . لكن اين معنى دور از ذهن است چون هنگام هول و فزع است و تيرگى كرات آسمانى و شكافتن آسمان ، پس بايد اگر بيننده اى باشد جنبش كوهها را هم بيند آنجا طورى نخواهد بود كه كسى باشد و چيزى را آرام ببيند پس ظاهر اين است كه مقصود چنين باشد همان كوههاى متحرّك كه آرام ميپندارى آن روز به اندازه اى تند مىبينى كه مانند جنبش ابرها است و شايد جهت همانند كردن جنبش كوهها را بابر همان دورى و دامنه دارى آنها است كه به حركت جنبندگان كوچك مناسب نبوده است از اين جهت تشبيه شده است به حركت موجودات مهمّ و عالى طبيعت كه ابر باشد .
پايان مجلَّد ششم .
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 491
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٤٩١