حدّ نيست كه بايد و الَّا در همان زمان بود چنان كه امنيّت از خوف و تبديل آن به امن چنان كه شايد نيز حاصل نيست بر حدّيكه گفت و نيز « يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً » در همه جا هنوز حاصل نگشته است و تنها آيه چنانچه از جميع جهات مورد دقّت باشد منطبق با همانست كه در روايات بسيارى از رسولخدا صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم نقل شده كه فرمود :
اگر از دنيا نماند مگر يكروز خداى تعالى آن روز را طولانى كند تا بيايد از اولاد من فردى كه همنام من است و زمين را پر كند از عدل و انصاف پس از آنكه پر از ظلم و جور شده باشد و اين خبر مخالف و مؤالف نقل كردهاند و خلاف تنها در شخص است كه آيا مراد شخص معيّن و معلومى است يا شخص نوعى ، و وعده خداوند در عهد او بوقوع خواهد پيوست ] .
« لَيُبَدِّلَنَّهُمْ » 55 مجمع : با تشديد دال از مصدر تبديل قرائت مشهور است و با تخفيف از مصدر ابدال قرائت ابو بكر و يعقوب و سهل است .
« لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ » 57 مجمع : ابن عامر با ياء به صيغه ى غايب خوانده است و ديگر قاريها با تاء به صيغه ى خطاب خواندهاند .
« لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ - تا آخر » 58 كشف : ابن عبّاس گفته است :
پيغمبر ( ص ) غلامى از انصار را بنام مدلج بن عمرو بهنگام ظهر نزد عمر فرستاد ، او عمر را در وصفى ديد كه ناپسند او بود به آن حالت ديده شود ، چون خدمت پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله رسيد عرض كرد : اى كاش خداوند براى درون شدن به خانه هاى يكديگر دستورى ميداد ، اين آيه نازل شد . مقاتل گفته است : اسماء بنت مرثد غلامى بزرگ داشت و او در وقتى كه ناپسند اسماء بود بدرون خانه شد او نزد پيغمبر رفت و عرض كرد : غلام و نوكر ما در وقت نامناسب وارد ميشوند اين آيه نازل شد .
طبرى : بعضى گفتهاند : مقصود از « مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ » غلام است ، و بعضى گفته - اند . معنى عام است در غلام و كنيز هر دو .
مجمع : از امام باقر و صادق عليهما السّلام نقل شده است كه مقصود فقط غلام است .
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 349
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٣٤٩