كشف : مجاهد گفته است : يعنى اين سخن شما اطاعتى است به زبان كه شناخته شده ى بدروغ است و معروف نزد همه كس .
« وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ » 55 ، كشف : چون مسلمانان پيوسته چه در مكّه و چه در مدينه ترسناك و با سلاح بودند تا يكى از مهاجرآن گفت : كى باشد كه آسوده باشيم و سلاح از خود باز كنيم اين آيه براى آرامش دل آنها نازل شد و معنى اين است كه مسلمين را بر زمينهاى كافران مسلَّط كند تا بسر زمينهاى آنها حكمران و جانشينشان شوند .
« كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ » 55 مجمع : مقاتل گفته است : يعنى همانطور كه بنى - اسرائيل را بجاى سلاطين ستمگر مصر جانشين كرد شما را هم جانشين كافران خواهد كرد . « استخلف » با ضمّ تاء و كسر لام به صيغه ى مجهول نيز خواندهاند و قرائت مشهور با فتح هر دو است .
[ أبو الفتوح ( بطور خلاصه ) : خداى تعالى در اين آيه وعده داد آنانرا كه ايمان آوردند از شما و عمل صالح كردند ايشانرا خليفه كند در زمين چنان كه خليفه كرد آنانرا كه پيش از ايشان بودند ، و ايشانرا تمكين كند از دينى كه پسنديده است براى ايشان ، و بجاى بيم و ترس ايمنى دهد آنانرا تا خدايرا پرستند و شرك نياورند و چنانچه كسى كفر آورد فاسق و خارج باشد از فرمان خداوند ، در اينكه مراد به آيه كيانند سه قول گفتند : 1 - مراد جمله امّت مصطفىاند كه خداى ايشانرا جانشين امّتهاى گذشته كرد چنان كه آدمرا خليفه جنّيان كرد ، پاره اى گفتند مراد صحابهاند كه خلافت كردند بعد از رسول ( خلفاء راشدين ) . قول سوّم آنست كه در تفسير اهل - بيت آمد كه مراد به اين خليفه صاحب الزّمان است عليه السّلام كه رسول خبر داده بخروج او در آخر الزّمان و او را مهدى خوانند و امّت بر خروج او اجماع دارند الَّا اينكه در شخص او اختلاف است ، و دليل بر صحّت قول اخير و عدم صحّت قول ديگر ، آن است كه خداى وعده فرمود و وعده به چيزى باشد كه نبود و اگر مراد دولت و ملَّت رسول اللَّه بود كه اين نقد بود نه وعده ، و ديگر اينكه تمكين از دين پسنديدهء خدا به آن
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 348
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٣٤٨