خداوند ، جيم اشارت است بجرم بنده فكأنّه قال : « جئت بجرمي الى حلمك فاغفر لى » .
« يَأْتُوكَ رِجالًا » 27 بسوى تو آيند پياده مجمع : از امام صادق عليه السّلام و ابن عبّاس و مجاهد و حسن بصرى نقل شده است : « رجّالا » بضمّ راء و تشديد جيم و با ضمّ راء و تخفيف جيم نيز نقل شده است . و « ضامر » شتر لاغر را گويند .
« مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ » 27 طبرى : ابن عبّاس گفت : يعنى از هر راه دور .
« لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ » 28 طبرى : از ابن عبّاس نقل است : يعنى تا ببازار هاشان حاضر شوند و سود تجارت برند ، مجاهد گفته است : يعنى سود تجارتى برند و آنچه رضاى خدا است در دنيا و آخرت به آنها رسد ، و جابر از امام باقر عليه السّلام روايت كرده است : يعنى عفو و مغفرت خداوندى مشاهده كنند .
فخر : كلمه ى « منافع » به صورت نكره و نامعيّن گفته شده است تا بفهماند كه سودى مادّى و معنوى نتيجه ى اين عبادت است كه ديگر عبادات آن سود ندارد .
« وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّه » 28 مجمع : زجّاج گفته است : ذكر و ياد اسم خدا در اين جمله دلالت دارد كه مقصود نام خدا بر زبان آوردن است ، بهنگام سر بريدن حيوان . و بعضى گفتهاند كه مقصود از ذكر در اين جمله اشاره ى بسر بريدن حيوان است چون كشتار وقتى مشروع است كه نام خدا برده شود پس اين جمله كنايه است از كشتار مشروع ، و از امام جعفر صادق عليه السّلام نقل است كه فرمود :
مقصود از اين جمله اين است كه بعد از نماز ظهر روز قربانى در منى اين تكبيرها را بر زبان آورد « اللَّه اكبر اللَّه اكبر لا إله الَّا اللَّه و اللَّه اكبر اللَّه اكبر ، و للَّه الحمد اللَّه اكبر على ما هدينا و الحمد للَّه على ما اولينا ، و اللَّه اكبر على ما رزقنا من بهيمة الانعام » و بعد از چهار نماز ديگر هم همين تكبيرها را بگويد كه در دنبال پنج نماز گفته شود .
كشف نوشته است : ذكر اينجا تلبيه است « 1 » .
هامش
( 1 ) بقرينهء « أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ » كه ايام تشريق است روشن است كه مراد تلبيه نيست زيرا تلبيه از اوّل در واجبات احرام است . و صواب همان است كه از حضرت صادق عليه السلام روايت شده است ، و اگر گوئى ايّام معلومات از كجا ايّام تشريق است ؟ گوئيم بقرينهء « عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الأَنْعامِ » كه در دههء ذى الحجّه نباشد بلكه روزهاى آخر حجّ است . و ايّام معدودات نيز چند روز آخر ايّام زيارت و حجّ است و بطور اعمّ ، و فرقى نيست ميان ايّام معلومات و ايّام معدودات جز اينكه بگوئيم يكى اعمّ است و ديگر أخصّ كه ايّام تشريق است بقرينهء « فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ » .