1631 - تعيين طلوع و غروب آفتاب
طريق دانستن ارتفاع ظلّ مخروطى زمين شظير كواكب را بر مقنطرهء ارتفاع كواكب بگذار و نظر كن كه درجهء شمس بر كدام مقنطره واقع شده ، آن مقنطرهء ارتفاع ظلّ مخروط است . باز نظر كن ، اگر مقنطرهء شرقى از هجده درجه كمتر است ، هنوز شفق احمر غروب نكرده و اگر بيشتر باشد ، غروب نموده و اگر مساوى هجده درجه است ، ابتداى غروب آن است ، لكن اگر مقنطرهء غربى از هجده درجه كمتر است ، هنگام طلوع صبح است و اگر از هيجده درجه بيشتر است ، هنوز طلوع نكرده و اگر مساوى هجده درجه است ، ابتداى طلوع آن است و اگر نظير درجهء شمس بر خطّ وسط السماء باشد ، نصف الليل است .
1632 - مستجاب الدعوة
« قطب الدين » در « شرح شهاب » گفته : روايت شده كه دعاى دو كس ناگزير مستجاب است :
خواه مؤمن باشد يا كافر ؛ دعاى ستمديده و دعاى بيچاره . چراكه خداوند فرموده :
أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ
. « 1 »
1633 - دعاى مظلوم
در حديث از پيامبر صلّى اللّه عليه و إله است : « دعاى مظلوم مستجاب است كافر باشد يا مؤمن » . اگر كسى از روى اعتراض بگويد ، حق تعالى فرموده :
وَ ما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ
« 2 » چگونه دعاى كافر مظلوم گيراست ؟ جواب گوييم : اين آيه نسبت به كافرى است كه در دوزخ است و در آن مقام نه اشك را سودى است و نه دعا بخشايش آورد و اين حديث كه وارد شده ، نسبت به كافر است در دنيا .
1634 - ديدن
آنان كه گفتهاند « رؤيت » به انطباع و انعكاس است ، غرض ايشان انطباع و انعكاس حقيقى نبوده ، معلّم ثانى - « ابو نصر فارابى » - در رسالهء جمع در بين رأى افلاطون و ارسطو گفته : غرض
هامش
( 1 ) . سورهء نمل ، آيهء 62 . ( يا كيست كه درمانده را ، چون وى را بخواند اجابت مىكند . . . ) .
( 2 ) . سورهء رعد ، آيهء 14 . ( . . . و دعوت كافران جز در گمراهى نيست ) .