كعب بن يسار بن ضبه را كه در دوران جاهليت نيز به قضاوت اشتغال داشته ، به اين امر بگمارد ولى كعب از پذيرش آن امتناع كرد و گفت : در دوران جاهليت قضاوت كردم ولى مايل نيستم در زمان اسلام به آن رجوع كنم . لذا عمرو بن عاص ، قضاوت را بر عهدهء عثمان بن قيس بن ابى العاص نهاد و پيوسته حاكم مصر ، قاضيان را به كار مىگمارد تا اين كه حكومت به بنى عباس رسيد ، آنها مىخواستند حكومت خويش را در مصر مستقر كنند ، لذا سرپرستى امور قضايى را به آنها واگذار كردند .
عبد اللّه بن لهيعه حضرمى ، اولين قاضى مصر بود كه مستقيما توسط حكمرانان منصوب شد ، گويند : ابو جعفر منصور در سال 155 ( ه . ق ) او را به اين كار گمارد ، سپس حاكمان ، سرپرستى امور قضايى مصر را تا زمان حكومت عثمانى بر عهده داشتند .
در آغاز ، هر قاضى در منطقهاى خاص به قضاوت مىپرداخت ، چون كشور آباد شد و تعداد قاضيان افزايش يافت ، هر قاضى در شهرهاى بزرگ ، دادرسى بخشى از آن را به عهده داشت ، و تا زمان رشيد ، خليفه ، تنها كسى بود كه قاضيان را منصوب مىكرد ، در دوران حكومت او ، بغداد وسعت يافت و قاضى ابو يوسف مشهور پا به عرصه نهاد و رشيد او را گرامى مىداشت ، و به او لقب قاضى القضاه داد ، وى نخستين كسى است كه به اين نام خوانده شد .
قاضى القضاة پس از وى ، قاضيان شهر بغداد و ساير شهرها را منصوب مىكرد و افرادى كه معاصر عباسيان بودند ، از آنها پيروى كردند و حاكمانى در اندلس و مصر جانشين آنها شدند ، آنها قاضى القضاة را تعيين و او قاضيان را منصوب مىكرد .
در آغاز ظهور اسلام ، وظيفهء قاضى ، تنها دادرسى ميان طرفهاى درگير بود ، سپس به متقضاى شرايط و به علت اين كه حاكمان به امور سياسى اشتغال داشتند ، به كارهاى ديگر نيز رسيدگى مىكردند ، لذا باز پس گيرى بعضى از حقوق عموم مسلمانان در شمار وظايف قاضى قرار گرفت مانند : رسيدگى به اموال كسانى كه از تصرف در اموالشان منع شدهاند مانند : ديوانگان ، يتيمان ، مفلسان و سفيهان ، در مورد وصيتها و وقفهاى مسلمانان ، ترويج كسانى كه همسرانشان را از دست دادهاند ، تا آنجا كه دامنهء قدرت آنها تا حد رسيدگى به امنيت راهها و ساختمانها و بررسى شاهدان امنا و نمايندگان و شناخت
تاريخ الكوفة ( تاريخ كوفه ) ( فارسى ) — صفحة 291
مساهمون: سعيد راد رحيمى
ص٢٩١