اين سخنان گهربار و جامعى كه حضرت على ( ع ) به شريح قاضى آموخت ، مجموعهء شايستهاى از قوانين اسلامى است در آن ، بيشتر احكام قضاوت به صورت مختصر و رسا بيان شده است .
روزى حضرت على ( ع ) به عمر بن خطاب فرمود : اگر سه چيز را حفظ كنى و در زندگى به كار برى از ساير امور ، تو را كفايت مىكند و اگر آنها را رها كنى ، هيچ چيزى جز آنها به تو سود نمىرساند . عمر گفت : اى ابا الحسن ! آنها چيست ؟ حضرت فرمود : اجراى حدود الهى بر هر كس ، خويشاوند يا غريبه ، حكم كردن براساس قرآن در حالت خشنودى و خشم و قضاوت عادلانه ميان سرخ و سياه . عمر گفت : جانم به فدايت ! مختصر و رسا بيان فرمودى . « 1 »
قضاوت در اسلام
نخستين كسى كه در اسلام ، امر قضاوت را برعهده گرفت ، پيامبر اكرم ( ص ) صاحب شريعت اسلام بود . پس از وى جانشينانش عهدهدار قضاوت شدند ، زيرا قضاوت يكى از مقامهاى وابسته به حكومت است ، چنان كه مىدانيد . در صدر اسلام خلفا مستقيما قضاوت را برعهده مىگرفتند . و به افراد ديگر واگذار نمىكردند ، تا اين كه دامنه حكومت آنها گسترش يافت و مسئوليتهايشان فزونى يافت و مجبور شدند كه قضاوت در مركز حكومت و توابع آن را به شخص ديگرى واگذار كنند . نخستين كسى كه از ميان خلفا اين كار را كرد ، عمر بن خطاب بود ، او ابو درداء را كه همراه وى در مدينه بود . به عنوان قاضى برگزيد و پس از او ، قضاوت بصره را به شريح و قضاوت كوفه را به ابو موسى اشعرى سپرد .
در مصر ، قضاوت به عهدهء حاكمانش بود و آنها قاضيان مصر را منصوب مىكردند .
عمر بن خطاب خواست همان طورى كه قاضيان مدينه ، بصره و كوفه را تعيين مىكرد ، قاضى مصر را نيز برگزيند . از اينرو ، نامهاى به عمرو بن عاص نوشت و از او خواست تا
هامش
( 1 ) - به كتاب قضا از فروع كافى ، تأليف محمد بن يعقوب كلينى ( ره ) مراجعه كنيد . - م .