است از پشت آدم نسل او را گرفت . پس خود آيه نظريهء « ذرّ » را نفى مىكند . ظاهر برخى از آيات ديگر قرآن نيز با اين نظريه مخالف است . از قبيل آيهء شريفهء : * ( « أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ » ) * ( 1 ) زيرا اگر گرفتن پيمان از « ذرّ » درست باشد در آن صورت لازم مىآيد كه انسانها سه مرگ داشته باشند . چرا كه پيمان گرفتن در صورتى امكان دارد كه حيات وجود داشته باشد . بدون شك بايد به دنبال اين حيات نيز مرگ باشد . زيرا امكان ندارد كه حيات « ذرّ » تا اين جهان ادامه داشته باشد چون ما عينا مشاهده مىكنيم كه نطفه ، علقه و مضغه حيات ندارد . پس اين يك مرگ است . مرگ دوّم بعد از زندگى دنيوى است . و مرگ سوّم ، مرگ در قبر است كه پس از آن زندگانى وجود دارد . آيهء ديگرى كه ظاهر آن با نظريهء مذكور مخالف است ، آيهء شريفهء * ( « خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ » ) * ( 2 ) مىباشد . ظاهر اين آيه حاكى از آن است كه اصل فرزندان آدم ، آبى است كه بوجود مىآيد نه « ذرّ » كما اينكه اصل خود آدم از خاك مىباشد كه مبدأ آفرينش انسان است .
معتزله و اماميه در ردّ اين نظريه دلايل عقلى نيز اقامه كردهاند . از جمله اينكه : پيمان گرفتن ، تنها از موجود عاقل صحيح است . اگر « ذرّ » از موجودات عاقل باشد ، تمام مردم اين پيمان را فراموش نمىكردند . بدين ترتيب نظريهء تناسخ نيز باطل مىگردد . و ادعاى تفاوت نظريهء ذرّ با نظريهء تناسخ نادرست است . ( 3 ) زيرا در آن صورت نيز تمام مردم فراموش نمىكردند و اگر زمان آن هم طولانى نبود نيز چنين امرى ( فراموشى همهء مردم ) عادتا محال مىگشت .
دليل عقلى ديگر اينكه : اگر پيمان گرفتن از « ذرّ » در آن زمان حجّت شمرده شود ، باطل است . زيرا به جماع ثابت است كه آن زمان ، وقت تكليف نبوده است و اگر پس از بلوغ يا در روز قيامت حجّت باشد ، فرض اين است كه هيچ كس آن پيمان را به ياد ندارد .
رازى در پاسخ به اين استدلال مىگويد : امكان دارد هدف از اخذ ميثاق در آن زمان اين بوده است كه فرشتگان افراد خوشبخت را از افراد بدبخت تشخيص دهند . در پاسخ به فخر رازى گفتهاند كه آيهء شريفه مىگويد : خداى تعالى پيمان گرفت ( تا در روز قيامت نگوئيد ما از اين مطلب بىخبر بوديم . ) از اين جمله معلوم مىشود كه فايدهء پيمان گرفتن ،
هامش
( 1 ) . غافر / 11 .
( 2 ) . دافق / 6 .
( 3 ) . برخى مدعى شدهاند كه تناسخ مبتنى بر اين عقيده است : انسان پس از آنكه مدّت مديدى با مسائلى ارتباط داشت آنها را فراموش مىكند كه اين امر قطعا محال است . بر خلاف پيمان مورد نظر در عالم ذر كه مدت طولانيى از آن نگذشته است و معمولا به گونه اى نيست كه به فراموشى سپرده شود .