به قيام در شب و ترتيل قرآن به خاطر القاء گفتار سنگين شدى ؟ پس فرمود : نفس تربيتشدهى در شب ، يا نفسى كه به حدّ بلوغ رسيده باشد يا جماعتى كه در شب نشو و نما بكنند .
يا لفظ « ناشئه » مصدر به معناى فاعل است ، يعنى شخصى كه در شب نموّ نمايد از حيث اخذ و گرفتن ، يا از جهت ضغط و فشار ، يا از جهت قدمت قوىتر است و مقصود ثبات و قدرت در قوّهى عمّاله است .
وَ أَقْوَمُ قِيلًا
از نظر گفتار معتدلتر و استوارتر است و چون قول و گفتار ناشى و مسبّب از علومى است كه در باطن انسان موجود است چنانچه امير المؤمنين عليه السّلام فرمود : « المرء مخبوء تحت لسانه » .
اين جمله اشاره به اعتدال قوّهى علّامه و قدرتمندى آن مىشود و ممكن است معناى آيه چنانچه در خبر به آن اشاره شده اين باشد كه بلند شدن شخص از خواب شب از نظر اخلاص شديدتر و بهتر است ، در اين صورت نسبت « أشدّ وطأ به « ناشئة اللّيل » كه به معناى بلند شدن و قيام در شب است مجاز عقلى مىباشد .
إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً طَوِيلًا
اين جمله نيز جواب سؤال مقدّر است ، كه تقدير آن چنين است : اگر ما مأمور به قيام در شب شديم پس چه وقت بخوانيم ؟
و اگر در روز بخوانيم پس چه وقت به زندگى خود برسيم ؟ كه خداوند در پاسخ فرمود : تو در روز فراغت بسيار دارى ، لفظ « سبح » به معناى فراغت است ، به معناى تصرّف در معاش و خواب و سكون و تغيير و تحوّل و حركت در زمين و دور شدن در سير و حركت نيز مىباشد ، همهى اين معانى در اينجا مناسب است .