شده است . يا اينكه « ما » نافيه است و مفعول محذوف مىباشد يعنى حجّت و برهانى را پيروى نمىكنند .
وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ
يعنى آنها دروغ مىگويند يا از روى گمان و ظنّ حرف مىزنند . بنا بر اين جملهء اوّل
« إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ »
براى بيان اين است كه فعل و عمل آنها از روى ظنّ و گمان است ، و جملهء دوّم
« وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ »
براى بيان اين است كه گفتار آنها از روى ظنّ و گمان است .
اين مطلب قبلا گذشت كه ادراك نفس نسبت به اشياء ظنّ و گمان ناميده مىشود خواه به صورت شهود يا يقين يا ظنّ باشد ، زيرا آنچه كه معلوم نفس است مغاير با ادراك نفس است ، مانند خود ظنّ كه مغاير با مظنون است .
علاوه بر اين چون نفس سفلى است ادراك آن نسبت به اشياء واقعى و آنطور كه اشياء در واقع وجود دارند نيست ، بنا بر اين اگر ادراك نفس نسبت به اشياء مخالف واقع اشياء نزد نفوس و مخالف معتقدات نفوس باشد ، پس آن « خرص » يعنى گمان و تخمين و كذب است ، و اگر موافق معتقدات نفوس و واقعيّت نزد نفوس باشد ولى موافق واقع و همانطور كه در واقع هست نباشد آن ظنّ و گمان است ، زيرا شأن و كار ظنّ نوعى از ادراك است كه آن چنان كه هست مورد احاطهء واقعيّت شىء درك شده نمىباشد .
هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ
او كسى است كه جهت انتفاع و بهرهمند شدن شما شب را قرار داد ، تا از