و اندك بودن آب واقع شده بودند امّا پس از بازگشت به رفاه و راحتى و بدون احتياج به جنگ با قرار دادن صلح و گرفتن خراج بدون زحمت جنگ مراجعت نمودند .
وَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ
آن دسته از مهاجرين و انصار كه از جنگ تخلّف كردند ، و آنان كه خروج به آن غزوه را ناخوش داشتند ، امّا پس از آن به مجاهدان ملحق شدند و كسانى كه كراهت داشتند راغب شدند .
الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ
و آن كسان از مهاجر و انصار كه در حين خروج پيامبر ، با اكراه و نارضايتى پيرو او شدند يا پس از خروج پيامبر به او ملحق شدند .
فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ
كه در زمان سختى بود ، چون غزوهء تبوك در شدّت گرما و زمان قحط و سفر دور و دراز اتّفاق افتاد .
مِنْ بَعْدِ ما كادَ
يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ
بعد از آنكه نزديك بود كه گروهى را دل از جنگ بگردد و از پيروى پيامبر و اعتقاد به رسالت او دلتنگ شوند ، و بعضى گفتهاند : گروهى از آنها همّت مىكردند كه پس از خروج بدون اجازهء پيامبر برگردند پس خداوند آنها را نگهداشت ، و روايت شده است كه تعداد لشگريان در آن غزوه به جز بندگان و پيروان به بيست و پنج هزار نفر رسيد ، و برخى عدّهء آنها را چهل هزار نفر دانستهاند .
ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ
سپس آنها را از دلتنگى و ناراحتى حفظ كرد .
إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ
زيرا او نسبت به آنان رئوف و