علم و اطّلاعش بر كتب آسمانى زياد بود اميدوار بود كه او نبىّ موعود باشد ، وقتى كه محمّد صلّى اللّه عليه و آله مبعوث گشت حسادت كرد و به آن كافر شد ، چنان كه بعضى گفتهاند .
فَانْسَلَخَ مِنْها
به اينكه عمل به مقتضاى آيات را ترك كرده و از آنها غافل شد .
فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ
يعنى شيطان او را تابع خودش قرار داد ، بعد از جدا شدن از آياتى كه شهابهاى تعقيبكنندهء شيطانند ، و تفسير به ( لحقه و ادركه ) به معنى به او ملحق شد يا او را درك كرد نيز مناسب اين مقام است ، و مانند اينجاست قول خداى تعالى :
( فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ )
( او را شعله فروزانى پى كرد ) يعنى به او ملحق شد و به او رسيد و در لغت به معنى ( تابع او شد ) آمده است .
فَكانَ
يعنى گشت ، و تعبير به ( كان ) براى اشاره به تمكّن و قدرت شيطان در گمراه كردن است چنان كه لفظ
مِنَ الْغاوِينَ
( از گمراهان ) نيز چنين است .
وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها
و اگر مىخواستيم به وسيلهء آيات آن را بالا مىبرديم . و چون از لفظ ( انسلخ منها ) از آن جدا شد و لفظ
( فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ )
اين توهّم پيش آمده كه شيطان در كار خداوند و مشيّت او در جدائى از آيات پيروى از شيطان دخالت دارد لذا به اين توهّم اين چنين توجّه داد كه فرمود : مشيّت ما سبب فاعلى است و آنچه از جانب شيطان است سبب قابلى است يعنى از نفس شماست و سبب فاعلى اگر چه تام و كامل است ولى بيهوده و گزاف واقع نمىشود بلكه بر حسب استعداد